Jeyn Morris Goodall
Даме Валериэ Жейн Моррис Гоодалл (инглизча: Даме Валериэ Жане Моррис Гоодалл ; 1934-йил 3-апрел, Лондон — 2025-йил 1-октябр) — британиялик приматолог, этолог ва антрополог, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Тинчлик элчиси[1], Келажак Жаҳон Кенгашининг фахрий аъзоси. Британия империяси орденининг Дама қўмондони.
| Жейн Моррис Гоодалл | |
|---|---|
 | |
| Таваллуди |
1934-йил 3-апрел Лондон, Англия |
| Вафоти |
1-октябр 2025-йил (91 ёшда) Лос-Анжелес, Калифорния, АҚШ |
| Соҳаси | Этология |
| Таълими | Нюнхем коллежи, Кембриж университети (ПҳД) |
| Машҳур ишлари | шимпанзеларни ўрганиш, табиатни муҳофаза қилиш, ҳайвонлар фаровонлиги |
| Мукофотлари |
|
| Турмуш ўртоғи |
|
 | |
У Танзаниядаги Гомбе Стрим миллий боғида шимпанзеларнинг ижтимоий ҳаёти ва ақл-заковатини 45 йилдан ортиқ ўрганганлиги ва халқаро Жейн Гудол институти асосчиси сифатида тан олинган[2]. 1996-йилда ташкил этилганидан бери бошқарув кенгаши а'зоси[3][4]. 2002-йил апрел ойида у БМТнинг тинчлик элчиси этиб тайинланди.
Биографияси
Валери Жейн Моррис-Гудалл 1934-йилда Лондоннинг Хемпстед шаҳрида туғилган[5].
Жейн болалигида отаси унга ўйинчоқ шимпанзе совға қилган. Ўйинчоқ унинг шимпанзега бўлган қизиқишини уйғотди ва бу маймун ҳали ҳам ундан ажралмас. Ота-онаси ажрашгандан сўнг, 12 ёшли Жейн онаси билан Борнмутга кўчиб ўтди.
Кейинчалик Ж. Гудолл ҳам шундай деб эслади: „Болалигимдаги учта китоб менинг ҳаётимга таъсир қилди“. Бу „Доктор Долитлнинг ҳикояси“ Ҳ.Лофтинг, „Тарзан“, Э. Р. Бурроугҳс , Гудоллнинг сўзларига кўра, „мени ҳайвонлар бизга айтмоқчи бўлган нарсаларни тушуниш илҳомлантирди ва мени Африкага бориш, ҳайвонлар билан яшаш ва улар ҳақида китоблар ёзиш учун бир хил даражада қатъий қатъият билан қизиқтирди“, шунингдек, „Ҳаёт мўжизаси“, „Умуман болалар китоби эмас“[6] асарларини яратди.
Мактабни тугатгандан сўнг, у котиблик курсларида қатнашди, официант бўлиб ишлади, лекин 1957-йилда собиқ синфдошининг таклифига биноан у ўзининг эски орзусини Африкага ташриф буюришга қарор қилди ва Кенияга ишлашга кетди. Кения миллий музейида Ж. Гудолл музей директори, таниқли антрополог Луи Ликининг ёрдамчиси ва котиби бўлиб ишлади. Тез орада Луи Лики уни рафиқаси Мери Лики билан бирга Шарқий Африкадаги Олдувай дарасидаги қазиш ишларига ҳамроҳлик қилишга таклиф қилди. Лики, шунингдек, Танзаниядаги Гомбе Стреам миллий боғида шимпанзеларни ўрганишни сўради ва у бу кузатишлар асосида ибтидоий одамларнинг ҳаёти ҳақида хулоса чиқариш мумкинлигига умид қилди. У илгари 1958-йилда Лики томонидан Усмон Хилл билан приматларнинг хатти-ҳаракатларини ва Жон Непиэр билан приматлар анатомиясини ўрганиш учун юборилган эди. Жейн онаси билан биргаликда 1960-йил июл ойида Танзанияга (ўша пайтда Британиянинг ишончли ҳудуди Танганйика) келди ва тадқиқот ишларини бошлади.
Жейн университетда ўқимаган ва ҳатто бакалавр даражасига ҳам эга бўлмаган бўлса-да, ғайриоддий муҳим тадқиқотлари ва махсус олинган рухсати туфайли у 1962-йилда Кембриж университети Дарвин коллежида этология бўйича докторантурага қабул қилинди ва муваффақиятли ўтди. Зоолог Роберт Хайнд раҳбарлигида 1965-йилда „Ёввойи табиатда шимпанзеларнинг хатти-ҳаракати“ мавзусида докторлик диссертациясини ҳимоя қилган. Гориллалар орасида ҳаёти билан танилган Даян Фосси ва орангутанларни ўрганган Бируте Галдикас билан биргаликда у 1960-йилларнинг бошида маймунлар устида узоқ муддатли тадқиқотларни бошлаган уч тадқиқотчидан бири ҳисобланади. Илмий дунёда уларни „Ликининг фаришталари“ деб ҳам аташади.
Шимпазелар ҳақидаги жуда кўп маълумотлар Жейн Гудолл томонидан тўпланган. У биринчи бўлиб шимпанзелар ибтидоий асбоблардан фойдаланишини аниқлади: улар термит тепаликларидан термитлар ва чуқурликлардан асал олиш учун фойдаланадиган шохлар, шунингдек ёнғоқларни синдириш учун болға ўрнига тошлардан фойдаланишганини аниқлаган. Жейн шимпанзеларни кузатишларида ёввойи ҳайвоннинг нафақат обектдан асбоб сифатида фойдаланиши, балки уни ўз эҳтиёжларига мос равишда ўзгартириши ва шу билан асбоб ясашнинг бошланишини кўрсатадиган биринчи ҳужжатлаштирилган мисолларни келтирди. Гарчи кўплаб ҳайвонлар асбоблардан фойдаланишсада, уларни фақат гоминидлар яратади ва бу хусусият гоминид ва бошқа ҳайвон ўртасидаги асосий фарқ ҳисобланади.
Кейинчалик у шимпанзелар бошқа ҳайвонларнинг гўштини ейишларини, бирга ов ва ўзаро уруш қилишларини пайқади. Маймунлар орасидаги ижтимоий муносабатлар ҳам қийин бўлиб чиқди.
Гудолл ўз тадқиқотига рақамлар ўрнига ҳайвонлар номини берган биринчи тадқиқотчи эди. Илмий доираларда бу амалиёт қораланган, чунки эмоционал омил тадқиқотнинг обективлигини йўқотишига олиб келади, деб ишонилган. Шунга қарамай, кўплаб олимлар Жейндан ўрнак олишди. Жейннинг шимпанзелари орасида Девид биринчи бўлиб унга яқинлашди; Голиёт, Довуднинг дўсти, тўданинг собиқ раҳбари; Майк, тўплам раҳбари; қари „хола“ Гиги; кекса жаноб МакГрегор ва она Фло ва унинг фарзандларини тадқиқот обекти қилиб кўрсатган.
1977-йилда Гудолл Гомбе қўриқхонасини қўллаб-қувватлаш учун Жейн Гудолл институтини (ЖГИ) ташкил этди. Институтнинг дунё бўйлаб 19 та филиали мавжуд. Гоодалл бутун дунё бўйлаб шимпанзелар ва уларнинг яшаш жойлари учун ҳимоячи бўлиб, йилига 300 кун саёҳат қилишади. Жейн Гудол институти Африканинг табиий бойликлари ва ривожланишини ҳимоя қилиш учун инновацион дастурларни ишлаб чиқиш билан халқаро миқёсда машҳур. Гудолл БМТга атроф-муҳит муаммолари ҳақида хабардорликни оширишда масалан, ЙУНЕП/ЙУНЕСКОнинг „Буюк маймунларни омон қолиши“ лойиҳаси орқали ёрдам беришда давом этмоқда. Лойиҳа йўқолиб кетиш арафасида турган приматларнинг ушбу турини сақлаб қолиш бўйича халқаро сай-ҳаракатларни мувофиқлаштиришга ҳисса қўшади.
Гоодалл, шунингдек, Флориданинг Африкадан ташқаридаги энг йирик шимпанзе қўриқхонаси бошқарув кенгаши аъзоси ва Эдинбургнинг собиқ президенти, Шотландиянинг Ҳайвонлар ҳимоячилари, ҳайвонлардан тиббий тажрибалар, ҳайвонот боғлари, спорт ва чорвачиликда фойдаланишга қарши норозилик билдирмоқда. 1991-йилда Гудолл " Рооц & Шооц " болалар ташкилотига асос солди, ҳозирда у дунёнинг 100 та давлатида фаолият юритади. Ушбу халқаро болалар дастури одамлар ва ҳайвонларга ёрдам бериш ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўйича лойиҳаларни амалга ошириш билан шуғулланади.
2002-йил апрел ойида БМТ Бош котиби Кофи Аннан Гудоллни БМТ Тинчлик элчиси этиб тайинлади.
2008-йил май ойида у Нобел қўмитасига янги Нобел мукофотини – ҳайвонлар тажрибаларида муқобил усуллар учун таъсис этиш ташаббуси билан мурожаат қилди.
2007-йил 7-июлда Гоодалл Ливе Эартҳ халқаро фестивалини тақдим этди.
Гудолл Англия ва Уэлснинг Яшиллар партиясини қўллаб-қувватлайди ва 2015-йилги парламент сайловлари арафасида унинг раҳбари Каролин Лукас номзоди учун овоз беришга чақирди. Девид Кемероннинг консерватив ҳукуматининг тулки овига қўйилган тақиқни бекор қилиш ниятини кескин танқид қилар экан, Гудал Британия парламенти депутатларига тегишли мурожаатни имзолаган 20 нафар машҳур кишилар қаторида эди.
Манбалар
- ↑ Ҳоллоwай, М. (1997) Профиле: Жане Гоодалл — Гомбе’с Фамоус Примате, Сcиэнтифиc Америcан 277(4), 42-44.
- ↑ {{{заглавие}}}.
- ↑ „Абоут Ус“. НҳРП Wебсите. Нонҳуман Ригҳц Прожеcт. 2012-йил 26-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 3-сентябр.
- ↑ „2013 ис ҳере, анд wе аре реадй!“. НҳРП Wебсите. Нонҳуман Ригҳц Прожеcт (2013-йил 16-январ). — „Тҳе фоллоwинг еар, И cреатед тҳе Cентер фор тҳе Эхпансион оф Фундаментал Ригҳц, Инc. (CЕФР), wҳич ис ноw тҳе Нонҳуман Ригҳц Прожеcт, Инc., wитҳ Жане Гоодалл ас а боард мембер.“. 2013-йил 14-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 3-сентябр.
- ↑ "Моррис-Гоодалл, Валериэ Ж" ин Регистер оф Биртҳс фор Ҳампстеад Регистратион Дистриcт, волуме 1а (1934), п. 748.
- ↑ „15 Реал-Лифе Сcиэнтисц Шаре Тҳеир Фаворите Сcиэнcе Фиcтион Боокс, Мовиэс | ҲуффПост“. 2014-йил 15-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 18-феврал.