Ziyosfera

Jimlik spirali

Жимлик спирали (немисча: — немис сиёсацҳуноси Элизабет Ноэл-Неуманн томонидан таклиф қилинган сиёсацҳунослик ва оммавий коммуникация тушунчаси. Қасос олиш ёки изоляциядан қўрқиб, ўзини озчилик деб ҳисобласа, бирор киши бирор мавзу бўйича ўз фикрини айтиш эҳтимоли камроқ эканлигини таъкидлайди. Элизабет Ноэл-Неуманн „жимлик спирали“ ни жамоатчилик фикрининг намоён бўлишининг атрибути деб ҳисоблайди: „Жамоатчилик фикрининг барча кўринишлари шахсни изоляция қилиш таҳдиди билан боғлиқлиги билан бирлаштирилган. Шахс эркин гапира олмаса ёки ўз хоҳишига кўра ҳаракат қила олмаса, лекин изоляция қилинмаслик учун ўз атроф-муҳитининг нуқтаи назарини ҳисобга олиши керак бўлса, биз доимо жамоатчилик фикрининг намоён бўлиши билан шуғулланамиз“[1].

Назария тарихи

"Жимлик спирали" феномени узоқ вақтдан бери маълум. 1856-йилда А. де Токвил томонидан нашр этилган Франсия инқилоби тарихида „жимлик спирали“ нинг таъсир динамикасининг аниқ тавсифини топиш мумкин: "эски эътиқодга содиқ қолган одамлар ўз-ўзидан бўлишдан қўрқишган. ўз динига содиқ бўлганлар озчиликда. Ва изоляция уларни хатолардан кўра кўпроқ даҳшатга солганлиги сабабли, улар фикрларини ўзгартирмасдан кўпчиликка қўшилишди. Халқнинг фақат бир қисмининг қарашлари ҳамманинг фикри бўлиб туюлди ва шунинг учун бу ёлғонга айбдор бўлганларни қайтариб бўлмайдиган хатога йўл қўйди[2].

Назариянинг асоси

„Жимжитлик спирали“нинг намоён бўлишининг асосий сабаби жамоатчилик фикри феномени бўлгани сабабли, назария асослари жамоатчилик фикрини шакллантириш тушунчаси орқали тушунтирилади. Жамиятда жамоатчилик фикрини шакллантирадиган иккита манба мавжуд. Биринчиси, атроф-муҳитни бевосита кузатиш, муайян ҳаракатлар, ҳодисалар, баёнотлар ва ҳоказоларнинг маъқулланганлигини ушлаш, иккинчи манба — оммавий ахборот воситаларидир. Улар " зеитгеист " деб аталадиган тушунчани келтириб чиқаради — бу узоқ вақт давомида сақланиб қолган жамоатчилик фикри мавзуларини белгилашга хизмат қилади. Бу „руҳ“ шахснинг хулқ-атвори ва хулқ-атворига таъсир қилади. Жамоатчилик фикрининг шаклланиши 1922-йилда жаноб жаноб томонидан таъкидланган ўрнатишлар туфайли юзага келади. Америкалик журналист ва социолог В. Липпман . Липпман ҳар бир инсон тартибга солиниши, унинг нима кўриши, эшитиши, атроф-муҳитни қандай талқин қилишини белгилайдиган созламалар орқали белгиланади, деб ҳисоблаган, бу шахс учун муҳим. Шундай қилиб, оммавий ахборот воситалари журналистик ранг-барангликка эга бўлиши, яъни турли нуқтаи назар ва фикрларни „дунёга етказиш“ имкониятини яратиши керак. Зеро, бизнинг бевосита кузатишимиз аҳолининг кичик бир қисми билан чегаралангани учун қайси фикр устунлигини аниқлашда оммавий ахборот воситаларининг роли катта. Оммавий ахборот воситалари жамоатчилик фикрининг қандай намоён бўлишига катта таъсир кўрсатади ва тавсиф ҳақиқат ёки йўқлигидан қатъи назар, шахснинг жамоатчилик фикрини идрок этишига катта таъсир кўрсатиши мумкин. Жамоатчилик фикри инсон томонидан қандай қабул қилинишига боғлиқ, бу „жимлик спирали“ таъсири содир бўладими-йўқми[3].

Назария тушунчаси

Назарияни тавсифлашда спирал аналогия уни визуал равишда кўрсатиш учун ишлатилади. Спиралнинг охирида изоляциядан қўрқиб, ўз фикрларини очиқчасига билдирмайдиган одамлар бор. Инсоннинг фикри умумеътироф этилган фикрга қанчалик тўғри келмаса, бу одам спиралда шунчалик паст жойлашган. Изоляция қилиш қўрқуви спиралнинг бошланғич нуқтаси бўлиб хизмат қилади, бу ҳар бир янги бурилиш билан унинг диаметрини оширади ва шу билан кўпчиликнинг фикрига таъсир қилади. Ноэлле-Неуманн жимликспиралини динамик жараён сифатида тасвирлайди, бунда жамоатчилик фикри ҳақидаги башоратлар ҳақиқатга айланади, чунки оммавий ахборот воситаларида кўпчилик фикрини ёритиш статус-квога айланади ва озчиликнинг чиқиш эҳтимоли камроқ. Ноэл-Неуманннинг тадқиқотлари шуни кўрсатдики, ҳар бир инсон ўзининг жамоатчилик фикри ҳақидаги ғоясини шакллантиради, лекин жамиятдаги ҳукмрон фикр билан зиддиятга тушишдан қўрқиб, ўз баёнотларида ўзини чеклайди, чунки бу унинг атроф-муҳитини норозиликка олиб келиши мумкин ва натижада., изоляция. Шундай қилиб, ўзи кўп ҳолларда номақбул деб ҳисоблаган фикрнинг эгаси ё жим бўлиб, уни ошкор этмайди ёки ҳатто қарама-қарши томонга қўшилиб, асосий эътиборни ғолибларга, ҳукмрон фикр вакилларига қаратади ва шу билан ўзининг ижтимоий рискларини минималлаштиради. Бу босқичда спирал ўзининг биринчи бурилишини амалга оширади ва жамиятнинг бошқа аъзоларининг „ижтимоий териси“ конформ позициясини эгаллаган биринчи ташувчи томонидан тақдим этилган маълумотлар асосида жамоатчилик фикрини идрок этиши маъносида бўшашишда давом этади. Бу таъсир янада давом этади ва ҳақиқий кўпчилик жимликпозициясини қабул қилгунга қадар бир қатор ҳолатларда спирални буришади[4].

Назариянинг асосий қоидалари

Одамлар ўзларининг ижтимоий муҳитида одамлар томонидан рад этилишидан қўрқишади, бу „яккаланиш қўрқуви“ деб аталади. Одамлар доимо бошқаларнинг хатти-ҳаракатларини кузатиб борадилар, жамият томонидан маъқулланган ва маъқулланмаган нарсаларни ўзлари қайд этадилар. Одамлар онгсиз равишда маъқуллаш ёки рад этиш сигналларини кўрсатиб, изоляция қилиш билан таҳдид қилишади. Изоляция таҳдидлари, одам эътироз билдириши мумкин бўлган ҳар қандай нарсани айтишдан тийилиш тенденцияси билан олдини олади. Одамлар ижобий қабул қилинишига ишонадиган нарсаларни омма олдида айтишлари мумкин. Спирал таъсир одамлар ишонч билан гапирганда бошланади, мухолифат изоляциядан қўрқишади ва улар озчиликни ташкил этгани учун сукут сақлаш зарурлигига янада кўпроқ ишонч ҳосил қилади. Бу ҳис-туйғулар ҳар икки томонда ҳам кучлироқ бўлади. Спирални ҳаракатга келтириш учун муаммонинг аниқ ахлоқий компоненти бўлиши керак. Агар жамоатчилик консенсус бўлса, спирал фаоллашмайди. Икки қарама-қарши томон бўлиши керак. Бу жараёнга оммавий ахборот воситаларининг таъсири катта. Қўрқув ва изоляция таҳдиди онгсиз жараёнлардир. жимликспирали фақат жамоатчиликни чекланган даражада ушлаб туради. Агар бирон-бир мавзу жимликспиралини фаоллаштирса, демак, бу масала жамоатчилик консенсусига катта хавф туғдиради. Шу асосда Абилиннинг парадоксини амалга ошириш мумкин[5].

Сайловлар контекстидаги „жимлик спирали“нинг кўринишлари

„Сўнгги дақиқали силжиш“, „сўнгги дақиқада саёҳатчилар эффекти“ — сайловчиларнинг сўнгги лаҳзада жамоатчилик фикри таъсирида муайян партия фойдасига ўз фикрини ўзгартириши ҳолати; „Бир жамоа эффекти“ — бу, агар у аслида бошқача овоз берган бўлса ҳам, ўзини ғолиб партия тарафдори сифатида кўрсатишга ҳаракат қиладиган вазият. У „муваффақият эффекти“ деб ҳам аталади. Оммавий ахборот воситаларида кенг ёритилаётган сўровлар натижалари сайлов кампаниясининг моҳияти ва мазмунига бевосита таъсир кўрсатиб, номзодларни ўз позицияларига тегишли тузатишлар киритишга мажбур қилади. „Муваффақият эффекти“ нинг моҳияти шундаки, одамлар, уларнинг фикрича, кўпроқ одамлар томонидан баҳам кўрилган позицияларни эгаллашга мойилдирлар. Кузатувчилар сайловчиларнинг етакчи номзод томонига ўтиш тенденциясини кузатмоқда. Рақиблари устидан устунликка эришган рақиб бирданига аҳоли орасида ошиб бораётган машҳурликдан завқланади. Оммавий ахборот воситалари унга бошқа номзодларга қараганда кўпроқ эътибор беради ва у кўпроқ шуҳрат қозонмоқда. Охир-оқибат, „муваффақият муваффақиятни келтириб чиқаради“.

= "Жимлик спирали" назариясининг Интернет ва янги оммавий ахборот воситаларида қўлланиши

Ижтимоий изоляцияни (бу сукунат спиралининг бурилишига таъсир қилади) ёки шахснинг ҳаракатларини маъқуллашнинг бошқа ҳар қандай шаклини амалга ошириш учун маъқулланмаган нуқтаи назарни билдирган актёрни аниқ аниқлаш ёки унинг шахсиятини бутунлай деанонимлаштириш керак. Шу муносабат билан, Интернет воситачилигидаги алоқада шахсий маълумотларни ошкор қилишнинг учта глобал даражасини ҳисобга олиш керак  : Тўлиқ анонимлик . Фойдаланувчи ҳақида ҳеч қандай маълумот йўқлигини ёки унинг минимал, аниқ бўлмаган тахаллус билан чекланганлигини тахмин қилади. Бунга меҳмонлар китоблари, янгиликлар шарҳлари ва баъзи онлайн чатлар киради. Умуман олганда, бу анонимлик даражаси онлайн оммавий мулоқотнинг энг дастлабки шаклларига мос эди. Ижтимоий изоляциядан қўрқишни „жимлик спирали“ нинг асосий сабаби сифатида қабул қилиб, биз тушунамизки, бу ҳолда, шахс учун, бундай қўрқув бўлмаса, спирал ишламаслиги керак, яъни фойдаланувчи ўз фикрини билдиради. Гуруҳда ҳукмрон бўлган фикрни ҳисобга олмасдан фикрлар. Анонимликнинг бу тури идеал плюралистик ижтимоий соҳа учун шароит яратади. Бироқ, аслида бу сегмент жуда аҳамияциз. Қоида тариқасида, Интернет хизматлари авторизацияни талаб қилади ва жамоалар яратишга қаратилган[6].

„Ҳақиқий“ ҳаётнинг анонимлиги . Бошқа фойдаланувчилар фойдаланувчи ҳақида фақат ўзларининг виртуал ҳамжамиятининг аъзоси сифатида билишади, лекин маълум бир шахс, унинг жисмоний жойлашуви ва „ҳақиқат“даги ҳолати сифатида эмас. Бу даражада виртуал ҳамжамиятда мақомнинг маълум бир қиймати мавжуд. Шундай қилиб, янги ижтимоий алоқалар шаклланади, гарчи шахсий танишувга асосланган бўлмаса-да, лекин фойдаланувчини жамият аъзоси сифатида қизиқтиради. Қисман анонимлик маълум бир ижтимоий изоляцияни ва фойдаланувчига чекланган бўлса ҳам босим ўтказиш мумкинлигини англатади. Чекловчи омил — бу фойдаланувчи учун жамиятнинг суб’эктив аҳамияти, чунки унга „ҳақиқий дунёда“ чекловни қўллаш мумкин эмас ва фойдаланувчи қўрқувининг ягона сабаби фақат унинг жамиятдаги имиджи, салбий бўлиши мумкин. ёки бошқа фойдаланувчиларнинг ижобий муносабати. Аксарият ҳолларда виртуал ҳамжамиятларнинг аҳамияти ва барқарорлиги ҳақиқатга қараганда пастроқдир, чунки бу гуруҳлар ташқи муҳитда ўзаро таъсир қилмайди . Шундай қилиб, номақбул фикрни ифодалаш харажатлари ўзгариши қийин кўринадиган ҳақиқий ижтимоий муҳитдаги каби юқори эмас. Шундай қилиб, одам ўз фикрини яшириш учун камроқ сабабга эга ва спирал камроқ куч билан очилади. Анонимликнинг йўқлиги . Ўзингиз ҳақингизда фойдаланувчи томонидан тақдим этилган маълумотлар унинг шахсини ҳақиқатда очиб беради. Бундай ҳолда, биз Интернетда жамиятдаги „ҳақиқий“ ҳаётга хос бўлган кўплаб алоқаларни қайта тиклаш ҳақида гапиришимиз мумкин. Бундай кўринишлар, айниқса, ижтимоий тармоқлар ва бутун Wеб 2.0 учун хосдир. Ижтимоий тармоқлар ва Wеб 2.0 нинг асосий хусусияти ҳақиқий ижтимоий алоқаларни Интернет майдонига ўтказишдир. Шундай қилиб, фойдаланувчи офлайн жамият унга қўйган барча чекловларга эга бўлади. Ижтимоий тармоқда номақбул фикрни билдириш орқали фойдаланувчи нафақат Интернет ҳамжамиятида четланиш хавфини туғдиради, балки „ҳақиқий ҳаётда“ ижтимоий босимни бошдан кечиради, бу эса унинг олдида тўсиқ қўяди, бу классик ҳолатларга жуда ўхшаш. „Жимлик спирали“.

Назарияни танқид қилиш

Баъзи танқидчиларнинг таъкидлашича, „жимлик спирали“ нацистларнинг ҳокимиятга келганини тушунтира олмайди. Бу улар дастлаб озчиликда бўлгани ва уларнинг қарашлари аҳолининг аксарият қисмини ҳайратда қолдирганлиги билан изоҳланади. Бошқа танқидчилар бошқа фактларни келтирдилар: Веймар Республикасининг немис жамиятида маънавий муҳит ўз фикрларини баланд овозда ифода этган ва яхши бошланғич позицияга эга бўлган чап томонидан эмас, балки ўнг томонидан белгиланди. Н. Мансуров, Элизабет Ноэл-Неуманн китобининг изоҳида, „жимлик спирали“ тушунчаси универсал эмас ва ижтимоий ҳаётнинг барча ҳолатларини тушунтириб бера олмайди. Изоляциядан қўрқиш ҳали ҳам жамоатчилик фикрини шакллантиришни белгиловчи сабаблар тизимидаги моментлардан бири сифатида кўриб чиқилиши керак, чунки баъзи ҳолларда у сабаб сифатида эмас, балки оқибат сифатида ишлайди. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, алоқанинг тор доираларида ажралиб қолиш қўрқуви бутун жамият ичида изоляция қилинган қўрқувдан кўра кўпроқдир . Бутун мамлакат ичида одам ўз манфаатларини баҳам кўрадиган одамлар гуруҳини топиш эҳтимоли кўпроқ, шунинг учун одамлар ўзларининг яқин доираларида изоляция қилишдан кўпроқ қўрқишади. Бундан ташқари, олимларнинг таъкидлашича, индивидуал шахсият омиллари ҳам, турли ижтимоий гуруҳлар ўртасидаги маданий фарқлар ҳам инсоннинг ўз фикрини очиқ ифода этиш эҳтимолига таъсир қилади. Демак, инсон ўзини юқори баҳоласа ва уят ҳис қилмаса, у жамоатчилик фикри муҳитини қандай қабул қилишидан қатъи назар, ўз сўзини айта олади. Маданият нуқтаи назаридан, баъзи маданиятларда ўз ғояларини очиқ ифода этиш норози. Шундай қилиб, индивидуалистик маданиятлар индивидуал фикрни ифода этишни, ҳатто келишмовчилик ва қарама-қаршиликни бевосита ифодалашни рағбатлантиради, коллективистик маданият эса кўпчиликнинг, жамоанинг фикри ва эҳтиёжларини биринчи ўринга қўяди. Инсоннинг жинси ҳам маданий омил сифатида қаралиши мумкин. Баъзи маданиятларда аёллар сайлов ҳуқуқидан маҳрум қилинган ёки қисман чекланган. Шундай қилиб, „жимлик спирали“ назариясини исботлашда нафақат шахс томонидан жамоатчилик фикрини индивидуал идрок этиш, балки маданий омилларни ҳам ҳисобга олиш керак[7].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ (2007), «Опинион cлиматес, спиралс оф силенcе, анд биотечнологй: Публиc опинион ас а ҳеуристиc фор сcиэнтифиc деcисион макинг», ин Броссард, Д; Шанаҳан, Ж; Несбит, ТC, Тҳе публиc, тҳе медиа, анд агриcултурал биотечнологй: Ан интернатионал cасебоок, Cамбридге, МА: Охфорд Университй Пресс, пп. 231-41.
  2. ↑ Ноэль-Нойман Э. Общественное мнение. Открытие спирали молчания: Пер. с нем. / Общ. ред. и предисл. Мансурова Н. С. — М.: Прогресс-Академия, Весь Мир, 1996. — 352 с.
  3. ↑ Тоcқуэвилле А. де. Л’Анcиэн региме эт ла револутион. — Оэуврес cомплетес, вол. 2. Парис, 1952. Цит. по нем. изд.: Дас алтеСтаацwесен унд диэ Револутион. Леипзиг, 1857, С. 182.
  4. ↑ Липпман, У. Общественное мнение / Пер. с англ. Т. В. Барчуновой; Редакторы перевода К. А. Левинсон, К. В. Петренко. — М.: Институт Фонда «Общественное мнение», 2004. — 384 с.
  5. ↑ Зосименко И. А. Социология массовых коммуникаций: Учебник. — Ульяновск: УлГТУ, 2013. — 357 с.
  6. ↑ Элисабетҳ Ноэлле-Неуманн, Тҳе Спирал оф Силенcе: Публиc Опинион-Оур Соcиал Скин, Университй оф Чиcаго, Чиcаго, 1984
  7. ↑ Лукашевич Д. А. Применимость теории «спирали молчания» к сети Интернет и новым медиа. — 2013. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Jimlik_spirali" dan olindi