Jiyak

Жияк

Жияк, зеҳ — энсиз тасма. Кийимларнинг олдига, ёқа, енг, чўнтак, этак четларига, дўппининг кизагига, каштали безак буюмларига тикилади. Ўрта Осиё, жумладан Ўзбекистон ҳудудида кенг тарқалган. Бухоро, Самарқандда зеҳ, Сурхондарёда шерози ва б. номлар билан юритилади. Тайёрлаш усулига кўра бир неча турларга бўлинади: қўлда тўқиладиган содса Ж., бир неча киши томонидан тўқиладиган рангдор, гулли мураккаб Ж., махсус дастгоҳ (жияк дўкон)да тўқиладиган Ж., матога кашта тикиб тайёрланадиган Ж. ва б. Ж. каштаси анъанавий ҳандасий, исломий нақшлар ва уларнинг уйғунлигидан иборат бўлиб, баъзан нақш мужассамотига рўзғор буюмлари, асбоб ва б. буюмларнинг шакллари, ёзувлар киритилади. Ҳозир ҳам Ж. тайёрлаш ва тикиш кенг тарқалган.

Тарихи

Ўрта Осиё, хусусан, бизнинг юртимизда либосларнинг ажралмас қисми бўлган жияк алоҳида маҳорат билан тикиб келинган. Кийимнинг чидамлилигини ошириш мақсадида тикилган жиякларнинг тарихи бевосита миллий либослар ўтмиши билан боғлиқ. Ҳозир ҳам хотин-қизлар либосини тикишда кенг фойдаланиладиган ушбу нақшинкор тасма „морипечон“, „булбул кўзи“, „мушук кўзи“, „маржонча“, „чалабайт“ каби турли номлар билан аталган. Бухоронинг „зеҳкурта“ ва „пешкурта“ деб номланган кўйлак ёқасига мўлжалланган жияклари зар иплар билан тикилган. Зар ип ёки кумуш ранг ип билан тикилган Бухоро жияклари никоҳ тўйи ва бошқа муҳим тадбирларда иштирок этаётган аёлларнинг юқори мартаба соҳибалари эканидан далолат бериб турган. Жиякдан либос енги, ёқаси ва баъзан этагини тикишда, дўппилар ва аёллар лозимининг почасида кенг фойдаланилган. Замонавий мода оламида жияклардан миллий сумка ва телефон ғилофлари, юбка чўнтаги ва этагини безатишда фойдаланиб келинмоқда.

Тикилиши

Одатда эни 1-1,5 см бўладиган узун тасмага „йўрма“ усулида турли нақш тасвири кашта қилиб тикилади. Жияк тикишнинг бундай усули, асосан, Бухоро ва Самарқанднинг Ургут туманида кенг тарқалган. Йўрмадўзи услубида тикишда ип доимо буюмнинг остида туради, бигизга-бигиз илмоғига чап қўл билан илдириб турилади, ўнг қўл санчиб, уни тортиб қолиб чоклар занжирини ҳосил қилишда хизмат қилади. Йўрмачоки игна билан бажарилганда, унда иш фақат буюм остида бажарилади. Йўрмачокни синиқ чизиқ тарзида тикиш ҳам мумкин. Тошкент ва Фарғонада эса жияк учун мўлжалланган тасма қора рангда бўлиб, унга ранг-баранг кашта иплари билан турли тасвирлар солинган. Нақшларнинг номига қараб жияк тикиш усули ҳам турлича бўлган. Масалан, „шабака“ услубида жияк нақшлари ўйма шаклда, „занжир“ усулида турли нақш шакллари занжирсимон кўринишда бир-бирига улаб тикилган. Аёллар зираги тасвири туширилган жияклар эса „сирға“ услубида тикилган. Ранг-баранг жияклар либосга ўзгача жозиба бағишлаб, уни бойитади. Жияк тикишда, асосан, оқ, қора, оч кўк, бинафша ранг (соусан), ёрқин пушти ранг (бикя), оч яшил (зайноби), тўқ яшил (тўтаки), сариқ, пушти, қизил (шол) ранглардан кенг фойдаланилган. Жияклар либоснинг ёқасига уч хил усулда ўрнатилган. Биринчи усулда жияк кўйлак ёқаси атрофига тикилиб, боши ва охири кўкрак соҳасидан иккита попук кўринишида чиқариб мустаҳкамланган. Иккинчи усул ҳам худди шу кабидир, аммо жиякнинг охири бўйин орқасига тикилган. Учинчи усулда эса жияклар оддий тасма каби, попуклари ички соҳасига қайириб тикилган.

Қўлланилиши

Либос чокларининг адоғи, асосан, ёқа, енг ва этак қисмларида тугагани боис кийимларнинг зарарланишга мойил соҳалари ҳам шулар ҳисобланади. Жияк эса кийимга кўрк бағишлаши билан бирга ушбу соҳаларнинг мустаҳкамлигини таъминлаб, либосларнинг чидамлилигини оширишга хизмат қилади. Жияк қайси кийим учун қилинишига қараб турли ранг, нусха ва қалинликларда бўлган. Эркакларнинг кийим-кечакларида хотин-қизларникига қараганда анча содда ва оддий каштачилик безаклари битилган. Бир қарашда кўзга ташланмаса-да, у либосларнинг четини алоҳида ажратиб, кийимнинг янада жозибадор бўлишини таъминлаган.

Жияк билан боғлиқ қадрият

Миллий либосларга тикилган ҳар бир каштанинг ўз рамзи бор. Жияк нақшларининг тасвири нафақат жозиба ва кўрк учун, балки ёмон назарлардан сақловчи илоҳий қувват манбаи сифатида ҳам кўрилган. Жияк либосларнинг четини ҳошиялаб, ўраб тургани сабабли у ёмон куч ва салбий қувватлардан асрайди, деб ҳисобланилган. ББухоронинг „зеҳи курта“ жияклари зар ипдан тикилиши бежиз эмас. Шарқ халқлари қадимдан тилла рангни қуёш нурлари билан тенглаштирган. Ёрқин қуёш ранги эса ҳаётий қувват ва умр давомийлигини тамсил қилган. Асрлар оша бизгача етиб келган жияк нақшларида турли геометрик шакллар, чизиқлар, гуллар, барглар, шохчалар ва новдалар тасвири учрайди. Бу геометрик шакллар, асосан, ўсимлик, баъзан эса кундалик рўзғор буюмлари, қушлар, ҳайвонлар ёки одам тасвири билан уйғунлашиб кетади. Жиякка туширилган ҳайвон тасвири турли маъноларни англатган. Масалан, буғу тасвири куч, мардлик ва ҳимоя маъноларида қўлланган бўлса, қўйнинг бурама шохлари бутун борлиқ ва ундаги доимий айланма ҳаракатни англатган. Жиякларга туширилган „илон изи“ нақши эса қадимдан Шарқ халқлари орасида кенг қўлланган рамз ҳисобланади. Илон уй, оила, бойлик, чорва, дон, сув, сандиқ ва бошқа нарсаларнинг ҳимоячиси сифатида эъзозланган. Жияк нақшлари орасида ҳайвонлар ва қушларнинг оёқ излари тасвирини учратиш мумкин. Ҳайвон излари сувга ишора бўлиб, ҳаёт ва умр маъноларини англатган. Жиякларда лола ва атиргул тасвирлари ҳам тез-тез кўзга ташланади. Бу ўсимликлар даволовчи қувватга эга, деб қаралган. Бодомнусха нақши эса серҳосиллик ва ҳаёт қувватини англатган.