Jizzaxning olinishi
Жиззахнинг олиниши – 1866-йил октябрида Ўрта Осиёни босиб олиш жараёнида генерал Крижановский қўмондонлигидаги рус қўшинлари томонидан Бухорога қарашли Жиззах қал’асининг эгаллангани. Қал’анинг қўлга киритилиши 1866-йилги ҳарбий юришда рус армиясининг ҳал қилувчи ғалабаси бўлди.
| Жиззахнинг олиниши | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
| Қўмондонлар | |||||||
| Н. А. Крижановский
Д. И. Романовский |
Ма'лум эмас | ||||||
| Кучлар | |||||||
| 2000 | 11000 | ||||||
Дастлабки
1866-йилнинг баҳорги юриши пайтида рус қўшинлари Бухоро амирини Ержар ёнида тор-мор қилди, бироқ Бухорога юришни давом эттирмади ва май ойида Қўқоннинг Хўжанд қал’асини эгаллади.
Бухоро амири Россияга қарши курашни давом эттиришнинг иложи йўқлигини англаган ҳолда бўйсунганига қарамай, аслида қуролланишни давом эттирди ва ўша йилнинг ёзи давомида русларга нисбатан тажовузкор муносабатда бўлди. Шу сабабли, кўп огоҳлантиришлардан сўнг, рус маъмурлари генерал Романовскийнинг ташаббуси ва режаси асосида кузда Ўрта Осиёнинг ичкарисига киришга қарор қилдилар. Улар ўша пайтдаги рус ва Бухоро-Қўқон мулклари ўртасидаги ҳудудни Россияга қўшиб олишни мақсад қилдилар. Бу ерлар Бухоро амири учун руслар мулки томонидаги сўнгги таянч бўлиб, иккита қал’а – Ўратепа ва Жиззах билан мустаҳкамланган эди. 2-октябрда руслар қонли ҳужум натижасида Ўратепани қўлга киритдилар. Генерал Романовский Ўратепа қал’асини эгаллаганидан сўнг, 1866-йил кузига келиб Бухоро амирининг қўлида Сирдарё водийсида фақат Жиззах қал’аси қолди[1].
Олиниши
Жиззах қал’аси кучли мустаҳкамланган ва қуролланган бўлиб, у юртда энг жиддий қал’а ҳисобланган. Ёз охирида Бухоро амиридан ўн минг сара аскар ва 53 та катта калибрли тўпдан иборат мадад олган Жиззах беги қаттиқ қаршилик кўрсатишга ҳозирлик кўрди.
6-октябр куни Ўратепадан ярим йўлда жойлашган кичик Зомин қал’асига томон бир қисм аскар жўнатилди. Бухоро лашкари қочиб кетди ва қал’а жангсиз забт этилди. 10-октябрда қолган рус қўшинлари Жиззахга етиб келди. 12-октябр куни 16,5 рота, беш юз казак ва 20 та тўпдан иборат рус қўшинлари қал’ага яқинлашди. 13-октябрда генерал Романовский разведка ўтказди, сўнгра қамал ишлари бошланди. 14-октябрда Жолон-Ўта дарасига, у ерда қолдирилган қоровул отряди қаршисига 2,5-3 минг нафар бухоролик отлиқлар чиқди. Дарага юборилган иккита ўқчи рота ва казаклар ҳужум қилаётганларни улоқтириб ташлади. Шу билан бирга, бухороликлар қал’адан қал’а деворлари олдидаги учта ротага қарши кучли ҳужум уюштирди, аммо қайтарилди. Бу пайтга келиб маълум бўлдики, амир Самарқанддан Жиззахга кучли қўшимча кучлар юборган, шу боис ҳаракатни тезлаштириш ва қал’ани штурм билан эгаллашга қарор қилинди. 15-октябрда Ўратепа ва Самарқанд дарвозалари қаршисида қурилган иккита батарея (10 та тўп ва 4 та мортира) қуроллана бошлади. Гарнизон икки марта чиқиш қилди, аммо муваффақияциз бўлди ва 16-куни эрталаб батареялар ўт очди. 17–18-октябр кунлари руслар қал’ани тўплардан ўққа тутди[2].
18-октябр куни соат 12 да қал’ага бош ҳужум бошланди. Тонг отиши билан ҳужум бўлишини кутган бухороликлар, ҳужум эртанги кунга қолдирилди деб ўйлаб, ҳужумга тайёр эмас эдилар. Капитан Михайловский ва подполковник Григорев қўмондонлигидаги қисмлар (жами 8 та пиёда ротаси, 10 та тўп ва 4 та мортира билан) ҳужумга ўтди. Ҳужумни кутмаган душман уларни ўз вақтида ўт очиб тўхтата олмади ва қулаб тушган деворларни ҳимоя қилишга ташланди, бироқ бундай қаршилик узоқ давом этиши мумкин эмас эди. Аскарларнинг „ура“ ҳайқириғи тез орада ҳимоячиларни чекинишга, кейин эса бутун гарнизоннинг ярим соат ичида тўлиқ тор-мор бўлиши билан тугаган шошқин, тартибсиз қочишга мажбур қилди. Ҳужумчилар девор ўпирилган жойни эгаллаб, бир неча қисмга бўлинди: бир қисми девор бўйлаб, бошқаси қал’а ичкарисига йўл олди. Олдинги қисмлардан кейин захирадаги бўлинмалар ҳам кириб келди. Бухороликлар 6000 га яқин жангчисини йўқотиб, қочиб кетишди. Қал’адан 16 та байроқ, 12 та мис ва 41 та чўян қурол қўлга киритилди. 18 бекдан 16 нафари ҳалок бўлди, уларнинг 12 таси яқин жангда жон берди.
Кундузи соат тўртда қал’ага бош захира кучлари билан генерал Крижановский кириб келди. Ғалаба тўла-тўкис бўлди. Беш чақирим нарида кўринган, Бухоро амири томонидан 18 та тўп билан жўнатилган 2500 кишилик янги қўшин ўзига қаратилган ўқни сезиб, Жиззахнинг тақдирини билиб, яқинлашиб келаётган захира кучларидан қочиб кетди.
Руслар уч мингдан ортиқ асир, кўплаб байроқлар, милтиқлар, найзалар ва тўппончаларни қўлга киритди.
Натижа
Генерал Романовскийнинг 1866-йилдаги ҳарбий юриши ҳалокатли бўлди. У 8-майда Ержар ёнида Бухоро қўшинларини тор-мор этди, 24-майда Хўжандни эгаллади, 20-июлда Ўратепани штурм билан олди, 18-октябрда эса Жиззахни кутилмаган ва шафқациз ҳужум билан забт этди. Бу уч аёвсиз штурмда рус қўшинлари 500 кишини йўқотиб, 12000 осиёликни жойида қолдирди. Ержар яқинида 1000 бухоролик ўлдирилди ва 6 та замбарак қўлга киритилди. Хўжанд штурмида 3500 киши ҳалок бўлди. Русларнинг йўқотишлари – 137 киши. Ўратепада 2000 киши ўлдирилди, 4 байроқ, 32 замбарак олиниб, руслардан 227 киши ҳалок бўлди. Ниҳоят, энг қонли жанг – Жиззахда 11000 бухороликдан 6000 киши ҳалок бўлди, 2000 русдан эса атиги 98 киши йўқотилди. 11 та байроқ ва 43 та қурол қўлга киритилди[3].
Жиззахни бой берган бухороликлар Самарқандга қочиб, тинчлик музокараларини бошлашга шошилдилар. 1867-йил тўлиқ натижасиз музокараларда ўтди. Бухороликлар вақт ютиш ва янги қўшин тўплаш мақсадида музокараларни атайлаб чўздилар. Жиззахни забт этгани учун генерал Крижановский 1866-йил 26-ноябрда 3-даражали Авлиё Георгий ордени (№ 511) билан тақдирланди.
Манбалар
- ↑ АНДРЕЕВСКИЙ Е. К. ИЗ ЗАПИСОК ЗА СОРОК СЕМ ЛЕТ „Исторический Вестник“, т. СХХХ, стр. 37. Андоза:Wайбаcк 2)
- ↑ Зайцев В. Н. История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию. — СПб., 1882. — 283 с.
- ↑ Керсновский А. А. История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ИСБН 5-7117-0058-8; ИСБН 5-7117-0059-6. — 100 000 экз.
Адабиётлар
- Джизак // Воэнная энсиклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.]. – СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Ситина, 1911—1915.
- Джизак // Энсиклопедический словар Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). – СПб., 1890—1907.
- Зайсев В. Н. История 4-го Туркестанского линейного баталона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-10-11 санасида архивланган). 1882. 283 с.
- Зиновев М. А. Осада Ура-Тюбе и Джизага. Воспоминания об осенней экспедиции 1866 года в Туркестанской области // Русский вестник. Т. 74-75, 1868, № 3, 4, 5, 6
- Трактат Ахмада Дониша „История мангицкой династии“. Перевод, предисловиэ и примечания И. А. Наджафовой. Душанбе,1967.
- Терентев М.&нбсп;А. История завоэвания Средней Азии. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-06-18 санасида архивланган) Т. 1-3. СПб., 1903
- Серебрянников А. Г. Сборник материалов для истории завоэвания Туркестанского края. – Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202.
- Гребнер А. Осади и штурми среднеазиацких крепостей и населенних пунктов // Инженерний журнал. – СПб, 1897.- № 1-2. – С. 8.