Жон (қисса)
Жон (русча: Джан, форсчадан олинган: جان(жон) — „ҳаёт бахш этувчи руҳ“ деган маънони англатади) — Андрей Платонов томонидан ёзилган асар. Платонов 1935-йилда Туркманистон Республикасига иккинчи сафари натижасида ушбу асарни ёзишга қарор қилган. Гарчи 1930-йилларда Совет давлати Жон асарини сензура қилиб, фақат танланган бобларни нашр этган бўлса-да, сензураларсиз нашр 1999-йилда тўлиқ чоп этилган.
| Асл номи | Джан |
|---|---|
| Муаллиф(лар) | Андрей Платонов |
| Муҳаррир(лар) | Абдулла Шаропов |
| Таржимон(лар) | Шарифжон Аҳмад |
| Безовчи(лар) | Баҳриддин Бозоров |
| Мамлакат |
 СССР |
| Тил | русча |
| Қисмлар | академ●наср |
| Жанр(лар)и | қисса |
| Нашр этилган санаси | 1935-йил |
| Нашриёт | Академнашр |
| Ўзбек тилида нашр этилган санаси | 30-сентабр, 2019-йил |
| Саҳифалар сони | 192 бет |
| ИСБН | ИСБН 978-9943-5651-3-5 |
Жон асарини „Сталинизм даврининг типик, социал-реалистик романи“ сифатида ўқиш мумкин. Асар Марказий осиёлик „ғайрирус“ иқтисодчи Назар Чиғатоевнинг Москвани тарк этиб, ўз халқига социализм ғоясини олиб бориш учун жўнаб кетгани ҳақида ҳикоя қилади.[1] Жонга етиб боргач, Чиғатоев халқига ёрдам бериш учун ҳеч нарса қила олмаслигини тушунади, аммо ҳикоя охирида Москвага қайтишдан олдин улар билан саҳро орқали тоғлар оралаб хавфли саёҳатга чиқади. Ҳикоянинг аксарияти жон халқининг Сари-Қамиш делтасидан Қорақум чўли орқали Устюрт тоғларига хавфли равишда кўчишлари ҳақида ҳикоя қилади.
Жўғрофик билимлар ушбу романда муҳим рол о'йнайди, айниқса Платонов рус ёзувчиси сифатида О'рта Осиёда "инсайдер" нуқтаи назаридан ёзган "бегона" шахс эди.[2] Воқеа 1930-йилларда, аниқроғи 1924-1936 йилларда Ўрта Осиёда содир бўлган миллий чегараланиш жараёнининг якунида, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон ССРларнинг ташкил топишида содир бўлади.[3] Бугунги кунда романда ушбу ўзига хос географик белгиларга ҳаволалари мос равишда Ўзбекистон, Туркманистон ва Қозоғистон халқларида мавжуд.
Сюжет хулосаси
Ҳикоя Назар Чиғатоевнинг Москва иқтисодиёт институтини битириши билан бошланади. Ҳовлида у Вера исмли аёлни учратади ва у билан кечаси унинг уйига кетади [4] ва Вера ҳомиладор эканлигини, лекин боланинг отаси вафот этганини билиб олади. У дарҳол Вера ва унинг кичкина қизи Ксеня билан тушунарсиз муносабатга киришади. Чиғатоев тез-тез ташриф буюрганидан сўнг, у Вера билан турмуш қуришга қарор қилади, лекин ёздан кейин ўз халқига „социализмни олиб бориш“ ва Жон халқига яхши ҳаётга етишишларига ёрдам бериш учун ўз лавозимини бажариш учун йўлга отланади.
У поездда дашт бўйлаб, қайиқда эса Амударё бўйлаб узоқ сафарга отланади ва ниҳоят Сариқамиш деб номланган делтада яшовчи Жон халқига яшовчи манзилга етиб боради. У Суфён чол, Мулла Черказов, Ойдин ва Гулчатой билан учрашади, лекин онаси Гулчатой уни эсламайди ҳам. Уларнинг мол-мулки жуда оз, яшашга куч-қуввати кам, аянчли аҳволда яшаётган ғамгин, қашшоқ халқ эканини кўради.
У қисқа вақт ичида Чимганга зарурий нарсалар учун қайтиб келади ва у ерда Ксенядан Вера ва чақалоқ вафот этгани ҳақида хат олади. Гарчи бу хабар уни қайғуга солса-да, у Жон қавми билан ўз миссиясини давом эттиришга қарор қилади. У қавмнинг олдига қайтиб, Жонни кузатиб бориш ва унга ёрдам бериш учун туман ижроия қўмитаси томонидан юборилган Нур-Муҳаммад билан суҳбатлашди . Нур-Муҳаммаднинг халқдан умиди йўқ бўлса-да, Чиғатоев улар яхшироқ жойга кўчиб ўтишга қарор қилади ва бу ҳаракат гуруҳ учун яхши яшаш шароитига эга бўлишига умид қилади.
Қорақум қумлари бўйлаб кўчиб ўтиш пайтида гуруҳ ризқ топиш учун курашади, озиқ-овқат ва йўналиш умидида сарсон қўйларнинг орқасидан эргашади. Миллатнинг баъзи вакиллари муросасиз қумларда ҳалок бўлишади. Чиғатоев секин-аста гуруҳдан ажралиб чиқади, чунки у орқада қолиб, чарчоқ ва очликдан ўлишига сал қолади. Ўлимга яқинлашганда, унга ҳужум қилган иккита баҳайбат қуш билан жанг қилади ва уларни тўппонча билан отади ва ҳушини йўқотади. Айни пайтда Нур-Муҳаммад гуруҳда қолади ва умидсизликка тушиб, Ойдин билан бирга гуруҳдан атайлаб ажралиб кетади. Нур-Муҳаммад иштирокидаги ғалати зўрлаш саҳнасида Ойдин тепада баҳайбат қушларнинг учаётганини кўради ва Чиғатоев милтиғининг ўқ овозини эшитади. У дарҳол унинг олдига боради ва унинг ҳушидан кетаётганини кўради.
Ойдин тезда Назарни юпатишга, соғлигини тиклашга ҳаракат қилади. Бу вақтда Нур-Муҳаммад қайтиб келади ва яна Ойдинни ўғирлаб, Афғонистонга олиб кетмоқчи бўлади. Назар уни тўхтатмоқчи бўлади ва улар муштлашади. Жанг Назар Нур-Муҳаммаднинг оёғига ўқ узиши билан тугайди ва у бошқа кўринмаслик учун қумга югуради.
Бу манзарадан сўнг халқ бир неча аъзосидан айрилиб, шаштлари тушиб, Назар ўлдирган баҳайбат қушларни ейишга қарор қилишади. Улар бир неча кун дам олишади, сўнгра Уст-Юрт тоғлари томон йўл олишади. Аммо тоғларга етиб боргач, фақат Назар ва Ойдин кичик бир гуруҳ қўй боқиш, кичик уй қуриш ва қолган аъзоларни соғломлаштириш учун ишлайди. Улар биргаликда тахта уйлар қуришади ва Уст-Юрт тоғларида тўғри жойлашишади.
Бироқ, уларнинг соғлиғи тикланганидан кейин кўп аъзолар қиш олдидан ҳар томонга тарқалиб кетишади. Назар қиш пайти қолади, кейин Хива ва бошқа шаҳарларга уларни излаб кетади. Чиғатоев Жон халқининг фаровонлигини таъминлашга ва кейин Москвага қайтишга қарор қилади. У бошқа бир четланган, Хоним исмли ёш туркмна қиз билан учрашади ва у билан қизиқарли муносабатларга киришади. Улар бир неча кечани бирга ўтказишади ва у қайтиб келгунча унга чойхонада қолишни айтади.
Назар Чоржўйга боради ва у ерда Суфён чол билан учрашади. У Хивага қайтиб , Хонимни йиғиб, тоғларга қайтишга қарор қилмагунча, улар Ашхобод , Байрам-Али ва Марв каби бошқа шаҳарлар атрофида бахшичилик қилишни давом этадилар. Қайтиб келгач, чойхона эгалари унга Хоним уни излаб кетганини айтишади. У Ойдинни яна бир бор кўриш учун тезда Уст-Юрт тоғларига жўнайди.
Келгач, Хоним бошқа халқ вакиллари билан бирга у ерга йўл олганини кўради. У қолиб, Мулла Черказовга уйланишга қарор қилади. Етарлича қўй ва бошқа лой уйлар бор. Чиғатоев ёз охиригача қолади, лекин охир-оқибат у энди керак эмаслигини тушунади. У яшаш муддати тугагач, Жонга Хонимни янги раҳбар этиб сайлашни маслаҳат беради. Ҳаммаси жойида бўлганидан кейин Назар Ойдинни Москвадаги мактабга олиб боришга қарор қилади ва иккаласи ҳам Уст-Юрт тоғларини тарк этиб, узоқ йўлга чиқишади.
Москвага қайтиб келгач, Ксеня ва Ойдин дўст бўлишади. Ксеня Ойдинни ҳаммомга олиб бориш, кийим-кечак олишга ёрдам бериш ва шаҳар ҳақида нарсаларни ўргатиш орқали уни шаҳар ҳаётига мослашишига ёрдам беради. Ҳикоя Ксеня ва Назарнинг қўл ушлашиши билан тугайди ва Назар ёрдам ўзидан эмас, фақат бошқалардан келиши мумкинлигини тушунади[5].
Қаҳрамонлари
Назар Чиғатоев — онаси Гулчатой, отаси Иван Чиғатоев, Хивадаги рус аскари. Асл исми Назар, „ички кўриш“ деган маънони англатади. У романнинг бош қаҳрамони. Ўрта Осиёдан келган „гпайрирус“ иқтисодчи бўлиб, Москвага қайтишдан олдин Жон халқини Сариқамиш делтасидан Уст-Юрт тоғларигача олиб боришга ҳаракат қилади.
Вера — Кимё институтининг охирги курс талабаси. Назар Чиғатоев у билан Москвада учрашади ва тез-тез ташриф буюришдан кейин унга уйланишга қарор қилади. У туғиш пайтида вафот этади ва Ксеня исмли ёлғиз фарзандини қолдиради.
Ксеня — Веранинг қизи. У онасининг ўлимидан азоб чекади ва ёлғиз фарзанди бўлади. У Москвада яшайди ва роман охирида Назар ва Ойдинни кутиб оладиган „ҳақиқий аёл“ бўлиб улғаяди.
Гулчатой — Назар Чиғатоевнинг туркман онаси. У Жон миллатининг кекса вакили .
Нур-Муҳаммад — Тошкентдаги туман ижроия қўмитаси томонидан жўнатилган, Жон миллатига мансуб бўлмаган одам . У Ойдинни ўғирлаб, Афғонистонга олиб кетмоқчи бўлганида романнинг „ёвуз қаҳрамони“га айланади.
Суфён — Жон миллатининг кекса, доно вакилларидан бири. У Жоннинг ҳолати ва мақоми ҳақида тез-тез шарҳлар беради.
Мулла Черказов — кўр одам ва Жон қавми аъзоси. У роман охирида Хонимга уйланади.
Ойдин — Мулла Черказовнинг қизи. У ўсмир қиз ва Жон миллатининг энг ёш вакилларидан бири. У зўрлаш, ўта қашшоқлик ва очлик каби турли қийинчиликларни бошдан кечиради, лекин Уст-Юрт тоғларига етиб борганида Жон таянадиган лидерга айланади. Роман охирида у Назар билан янги ҳаёт бошлаш учун Москвага қайтади.
Хоним — унинг исми, хоним, „ёш аёл“ ёки „ёш хоним“ деган маънони англатади. Назар Хивада учраган ёш аёл. У бир неча тунни у билан ўтказади ва уни Жон билан яшашга ишонтиради. Мулла Черказовга уйланади ва Жан халқининг етакчиларидан бирига айланади.
Таржималар
Инглизча таржима
„Соул“ — „Жон“ инглиз тилига 2003 йилда Роберт ва Элизабетҳ Чандлер томонидан таржима қилинган (Ҳарвилл Пресс нашриёти томонидан нашр этилган). Кўп ўтмай, 2008-йилда Неw Ёрк Ревиэw Боокс Cлассиcс Андрей Платоновнинг Роберт ва Элизабет Чандлер, Катиа Григорук, Анжела Ливингстоне, Олга Меэрсон ва Эриc Наиман томонидан инглиз тилига таржима қилинган асарлари тўпламини нашр этди, унда " Жон " романи, „Жон“ ва „Қайтиш“ қиссалари ва яна олтита ҳикоя бор.[5]
Ўзбекча таржимаси
Китобни ўзбек тилига Шарифжон Аҳмад таржима қилган. Биринчи нашри 2019-йилда кирилл ёзувида, иккинчи нашри эса лотин ёзувида 2024-йил февралида академ•наср рукнида чоп этилган.
Манбалар
- ↑ Чандлер, Роберт (2017). „Бреад фор тҳе Соул: Андрей Платонов“. Студиа Литтерарум. 2-жилд, № 1. 244–267-бет. дои:10.22455/2500-4247-2017-2-1-244-267. ИССН 2500-4247.
- ↑ Ҳолт, Катҳарине.. Тҳе Рисе оф Инсидер Иcонограпҳй : Висионс оф Совиэт Туркмениа ин Руссиан-Лангуаге Литературе анд Филм, 1921-1935. ОCЛC 893604449.
- ↑ Ҳирсч, Франcине. Эмпире оф Натионс. Итҳаcа, НЙ: Cорнелл Университй Пресс, 2018-12-31. ДОИ:10.7591/9780801455940. ИСБН 978-0-8014-5594-0.
- ↑ Скаков, Нариман (2011). „Экпҳрастиc Метапҳйсиcс оф Дзҳан“. Улбандус Ревиэw. 14-жилд. 76–92-бет.
- ↑ 5,0 5,1 Платонов, Андреĭ Платонович, 1899-1951.. Соул анд отҳер сториэс. Неw Ёрк Ревиэw Боокс, 2008. ИСБН 978-1-59017-254-4. ОCЛC 153582650.