Jon Gorri
Жон Горри (инглизча: Жоҳн Б. Горриэ;1803-1855) — америкалик шифокор ва олим, механик совутиш тизимининг ихтирочиси[1][2].
Биография
Дастлабки йиллар
Жон Горри 3-октябр 1803-йилида Невис оролида туғилган, ғарбий Ҳиндистондаги[2] шамол оролларида, шотландиялик ота-оналар. Унинг болалигини Жанубий Каролина (АҚШ) да ўтган. Болалигини АҚШнинг Жанубий Каролина штатида ўтказди. У тиббий таълимни Ню-Ёркнинг Фейрфилд шаҳридаги шифокорлар ва жарроҳлар коллежининг Ғарбий округида олган.
1833-йилда у Мексика кўрфази соҳилидаги порт шаҳри бўлган Флорида штатининг Апалачиcола шаҳарга кўчиб ўтди[2]. У ерда Гарри нафақат иккита шифохонада доимий шифокор бўлиб ишлаган, балки жамоа ҳаётида ҳам фаол иштирок этган. Турли вақтларда у кенгаш аъзоси, почта бўлими бошлиғи, Пенсаcола банкининг Апалачиcола филиали президенти (Пенсаcола банкининг Апалачиcола филиали), масон ложасининг котиби бўлиб ишлаган, Тринитй Эписcопал черковининг асосчиларидан бири бўлган(Тринитй Эпископ черкови).
Доктор Горри тиббий тадқиқотлар тропик касалликларни ўрганишни ўз ичига олган. Ўша пайтда ушбу касалликларнинг сабаби ёмон ҳаво — безгак эканлиги ҳақидаги гипотеза кенг тарқалган эди (италянча: мала ариа „ёмон ҳаво“ деган маънони англатади). Ушбу назарияга асосланиб, Горри ботқоқларни қуритишга ва шифохона хоналарини совутишга чақирди[3]. Хоналарни совутиш учун у шифтга муз ҳавзасини осиб қўйди; совуқ ҳаво оғирроқ бўлиб, беморга тушди ва кейин полга яқин тешикдан чиқиб кетди.
Сунъий совутиш билан тажрибалар

Музни Шимолий кўллардан қайиққа олиб ўтиш кераклиги сабабли, Горри сунъий муз яратиш билан тажриба ўтказишга қарор қилди[2]. 1845-йилда у тиббий амалиётни тарк этди ва ҳавони совутадиган бирликни яратиш лойиҳасига эътибор қаратди. Натижада, Горри дунёдаги биринчи компрессорни ишлаб чиқди, у ҳавони сиқиб чиқарди, кейин ласан орқали ўтиб, кенгайтирилди ва совутилди. Ушбу тамойил бугунги кунда барча совутгичларда ва кондиционерларда қўлланади. Ушбу ихтиро асосида Жон Горри муз ишлаб чиқариш машинасини қурди. 1851-йил 6-майда у 8080-сонли патент олди[4].Ушбу машинанинг асл модели ва Горри томонидан ёзилган илмий мақолалар Смицон институтида сақланади. Бироқ, „муз ва совутиш суюқлиги ишлаб чиқариш учун аппарат ва воситалар“ учун патент аллақачон 1835-йилда Англия ва Шотландияда „совутгичнинг отаси“деб номланувчи америкалик ихтирочи Ёқуб Перкинсга берилган. Горри ўз машинасини ишлаб чиқариш учун пул йиғишга интилди, молиявий ёрдам топиш учун жанубий шаҳарларга саёҳат қилди, аммо шериги вафот этганидан кейин бу ташаббус муваффақияцизликка учради. Жон ўзининг аввалги касбига қайтишга мажбур бўлди ва умрининг охиригача шифокор бўлиб ишлади[4].
Молиявий инқирозга учраган ва соғлиғининг ёмонлашуви билан танқид қилинган Горри 1855-йилнинг 29-июн ойида ёлғизликда вафот этди. У инглиз қабристонига дафн қилинди (Магнолия қабристони) дафн этилган[5][6].
Ёдгорликлар ва ёдгорликлар

- Апалачикола шаҳрида Горри майдони унинг номи билан аталган. Майдонда унинг қабри, ёдгорлиги, Жон Горри музейи давлат парки ва Апалачикола шаҳар кутубхонаси жойлашган.
- Апалачиcола кўрфазидаги Жон Горри кўприги Апалачиcола шаҳрини Эастпоинт билан боғлайди.
- 1914-йилда Флорида штати Капитолийдаги Миллий ҳайкаллар коллекцияси залига ҳайкалтарош Адриан Пилларс томонидан Горри ҳайкалини совға қилди[2].
- Жексонвиллдаги Жон Горри ўрта мактаби (ҳозирда „Жон Горри“ деб номланган кўп қаватли уй) ва Тампадаги Жон Горри бошланғич мактаби унинг номи билан аталган.
- 2016-йилнинг ёзида Флорида штатининг Жексонвилл шаҳридаги Риверсайд боғида Жон Горри Дог Парк очилди.
- Иккинчи жаҳон урушида қатнашган Либертй синфидаги кемалардан бири Жон Горри номи билан аталган.
- Жон Горри мукофоти ҳар йили Флорида университети тиббиёт коллежи битирувчисига берилади, у умумий кўрсаткичлар бўйича энг яхши талаба ҳисобланади ва энг яхши амалиётчи бўлишни ваъда қилади.
Манбалар
- ↑ Иcе анд Рефригератион. — Ниcкерсон & Cоллинс Cомпанй, 1919. — П. 235.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Жоҳн Горриэ // Арчитеcт оф тҳе Cапитол.
- ↑ Жамес Бурке. Cирcлес: Фифтй Роунд Трипс Тҳроугҳ Ҳисторй Течнологй Сcиэнcе Cултуре. — Симон анд Счустер, 2003. — П. 111.
- ↑ 4,0 4,1 03-октабря 1803 года родился американский врач Джон ГОРРИ (Жоҳн Горриэ) (1803—1855) (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-06-15 санасида архивланган) // УЗРФ.РУ.
- ↑ Федерал Wритерс' Прожеcт. Флорида. А Гуиде то тҳе Соутҳернмост Стате. — Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс, 1939. — П. 490.
- ↑ Даниэл Л. Счафер. Зепҳаниаҳ Кингслей Жр. анд тҳе Атлантиc Wорлд. Славе Традер, Плантатион Оwнер, Эманcипатор. — Университй Пресс оф Флорида, 2013. — ИСБН 9780813044620.
Адабиётлар
- Раймонд Б. Беккер. Жон Горри, МД: Кондиционер ва механик совутгичнинг отаси. — Cарлтон Пресс, 1972-йил.
- Жон Гладстон. Жон Горри, Визёнер. — АСҲРАЭ журнали, 1998-йил декабр. (ПДФ файл)
- В.М.Шерлок. Иситма одам: Доктор Ҳаёти. Жон Горри. — Медаллион Пресс, 1982-йил.
- Элли Моррис. Жанубни совутиш: Блок музлик даври, 1875-1975 (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-06-08 санасида архивланган). — Вакофото, 2008-йил.
- Линда Хансен Колдуэлл. У муз ясади ва дунёни ўзгартирди: Флоридалик Жон Горрининг ҳикояси (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-01-17 санасида архивланган). — Атлантиc Публишинг Гроуп, Инc., 2020-йил.
Ҳаволалар
- Жоҳн Горриэ Мусеум Стате Парк // Флорида Стате Паркс.
- Патент модел фор иcе мачине // Смитҳсониан.