Jumat Shanin

Жумат Тургʻинбаюли Шанин (1892, ҳозирги Павлодар вилояти, Баянаул тумани, Желтау шаҳри яқинида — 1938.26.2, Олмаота)—режиссёр, драматург, актёр, қозоқ миллий профессионал театр санъати асосчиларидан бири, жамоат ва театр арбоби. Қозоғистон ССР халқ артисти (1931).

Арғин қабиласининг Суйиндик уруғининг Қаржас бўлимидан.

У камбағал деҳқон оиласида туғилган.Аввалига қишлоқ мулласидан ўқиб, эскича хатларни таниди. Шанин ёшлигидан кўп ҳаётни кўрган бўлса-да, миллий ўйин-кулги ва қўшиқларга иштиёқи баланд эди. Қўшиқ айтишни, ноғора чалишни амакиси Олтибойдан ўрганган. Айниқса, Қўянди ярмаркасига ташриф буюриб, халқ томошабинларининг чиқишларини томоша қилиш унинг тасаввурини ўстириб, санъатга бўлган иштиёқини оширди. 1913-йил У Омби шаҳрига келиб, бир муддат заводда ишлади. Бу ерда у С.Сейфуллин, Н.Нурмаков ва Б.Серкебаэвлар билан танишади ва мустақил ўқиш орқали билимини оширади. 1915-1916-йиллар Бухгалтерлик курсини тамомлаган ва заводда бухгалтер ёрдамчиси бўлиб ишлайди. Шу йилларда у биринчи марта шаҳар театри спектаклларини кўради. Аммо тез орада қирол ҳукуматининг фармони билан Шанин фронт ишларига жалб қилинади; у ердан 1917-йилда туғилиб ўсган қишлоғига. қайтди. Ўша йилдан бошлаб Қозоқ ССР Халқ қўмитасининг Қарқарали, Павлодар (1921-1922), Зайсан (1922), Семей (1923) шаҳарларидаги халқ қўмитасига аъзо бўлди. Давлат мас’ул лавозимларида хизмат қилган. Сиёсий, ижтимоий ва жамоат ишларида фаол иштирок этиш Шаниннинг тафаккурини кенгайтирди ва унинг кейинги режиссёрлик ва ёзувчилик фаолиятига ижобий таъсир кўрсатди. 1920-йил У Семипалатинскдаги „Эс вилояти“ труппасини бошқарган. Режиссёрлик фаолиятини шу труппада бошлаган Шанин халқ қўшиғи асосида ўзининг „Арқалиқ ботири“ ва С. Сейфуллинменнинг „Қизил лочинлар“ (1922) ни саҳналаштирди; бундан ташқари, бу спектаклларда Аркалиқ ботир, Эркебулан ролларини ижро этган. 1925-йил бир қисмли „Торсиқбай“ комедияси. Семипалатинскдаги „Танг“ журналида чоп этилган. Шундан сўнг у ҳозирги Қозоқ Давлат академик драма театрининг директори (1926) бўлиб, унинг бадиий томонини бошқарган. Шанин Қозоғистонда биринчи миллий театрга асос солган, уни ташкил этган ва профессионал тарзда шакллантирган, саҳна ва ижод ривожига катта ҳисса қўшган. Шанин илк ижодий-ташкилий фаолиятиданоқ актёрлар маданиятини юксалтирди, театр ишини аниқ режа асосида олиб борди, репертуаридан юксак тарбиявий ва ғоявий-бадиий савиядаги драма яратди. Бу масалалар „Қозоқ давлат театри“, „Давлат театри артистлари“ (1927), „Қозоғистон давлат театри“ (1928), „Театр тарихидан“ (1931), „Саҳна техникасини ўрганамиз“ асарларида ўрин олган. ", „Саҳнада воқеликни тан олиш“ (1935). йилги матбуотда эълон қилинган мақолаларида 1927-йил санъаткорлар гуруҳига раҳбарлик қилди ва 1932-33-йилларда Москвада ўтказилган этнографик концертда қатнашди. Замонавий Қирғизистон давлат академик драма театрининг (Бишкек) бош режиссёри бўлди. 1934-йил Янги очилган мусиқали театрни (ҳозирги Қозоғистон Давлат академик опера ва балет театри) ташкил этишда иштирок этган, К.Жандарбеков, Э.Г.Брусиловскийнинг „Жалбир“, „Қиз Жибек“ ва „Эр Тарғин“ асарлари саҳналаштирилган. Ушбу мусиқий чиқишлар Москвада ўтказилган қозоқ адабиёти ва санъати декадасида юқори баҳоланди.1936-йилгача ушбу театрнинг бадиий томонини бошқарган Шанин биринчи мусиқали театр санъатининг шаклланиши ва ривожланишига катта ҳисса қўшди. Шанин қаламига мансуб „Арқалиқ ботир“ ва „Шахта“ мажмуаси кўплаб қозоқ театрлари (Семей мусиқали драма театри, Қарағанда вилояти драма театри,Чимкент вилояти драма театри,Жамбил вилояти драма театри) репертуарига киритилган.ХХ асрнинг 20-30-йилларида олинган Ш. халқ рақсларига эътибор бериш, „Кеиз Басу“, „Қуён-бургут“, „Ўргимчак“, „Сашу“ ва бошқалар. б. бундай рақслар мусиқий томошаларда ишлатилган. А.В.Затаэвич , Д.И.Ковалёв ва Л.А.Ҳамиди Шанин ижросида бир қанча халқ қўшиқларини ёзиб олди; қўшиқларни ўзи томонидан ёзиб олди. Бир марта Ш. ижоди Ауэзов, К.И.Сатбоэв , Г.М.Мусирепов ва бошқалар. б. юқори баҳоланган.

1972-йил Чимкент вилояти драма театри ва 1992-й собиқ „Южний“ тумани (Павлодар вилояти) Шанин номи билан аталган. 1973-йил Қозоқ Давлат академик драма театрида „Торсикбай“ ва „Айдарбек“ комедиялари (режиссёр А.М.Мамбетов ва К.Р.Жетписбоев), 1992-й. Чимкент вилояти драма театрида „Арқалиқ ботир“ драмаси (реж. А. Т. Қулданов) саҳналаштирилди.