Jyenshen sahifasining manbasini koʻrish

{{Avtomatik taksonquti
| nomi = Jyensheng
| olam = o'simlik
| oila = Araliaceae
}}
'''Jyenshen''' („Hayot ildizi“) – koʻp yillik [[Oʻsimliklar|oʻsimlik]]. Uning ildizi inson qiyofasiga oʻxshashligi sababli „ildiz odam“ degan maʼnoni anglatadi. [[Osiyo]] va [[Shimoliy Amerika]]dagi turni oʻz ichiga oladi.<ref>{{veb manbasi |title=Jyenshen haqida |url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Araliaceae/Panax/ |accessdate=16-sentabr 2023-yil}}</ref>
[[File:Panax trifolius - Dwarf Ginseng 2.jpg|thumb|Uch bargli jyenshen (Panax trifolius),
gullaydigan oʻsimlikning umumiy koʻrinishi]]
Taniqli dorivor oʻsimlik. Asosan adaptogen va umumiy tonik sifatida ishlatiladi. [[Koreya Respublikasi|Koreya]] va [[Xitoy]]da jyenshen ildizi pishirishda ham ishlatiladi. Anʼanaviy Xitoy tabobati jyenshen preparatlari hayot va yoshlikni uzaytirishini daʼvo qiladi. Jyenshen holsizlik bilan kurashadi va organizmni qoʻshimcha quvvat bilan taʼminlaydi. Bu oʻsimlik asosan insonga quvvat berishi bilan mashhur boʻlsa-da, u bir qator boshqa xususiyatlarga ega. U past qon bosimi, muntazam charchoqlik, ishtaha yoʻqligi, ishchanlik faoliyatining kamayishi, bepushtlik, asab tizimi kasalliklarida ham tavsiya qilinadi.
[[File:Ginsengpflanze.jpg|thumb|Jyenshen mevasi]]
== Tarkibi ==

Dorivor jyenshen oʻsimlikining ildizida [[oqsillar]], panaksozidlar, [[kraxmal]], [[lipidlar]], [[Saharoza|saharoza]], [[pektin moddalari]], [[Efir moylari|efir moylari]], [[Monosaxaridlar|monosaxaridlar]] ([[fruktoza]], [[Glukoza|glyukoza]]), shilimshiq, qatronlar, B guruhi vitaminlari va yogʻ kislotalari mavjud.<ref>{{veb manbasi |title=Tarkibi |url=https://shop.evalar.ru/encyclopedia/item/zhenshen/#:~:text=%D0%96%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%8C%20%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8B%D0%BC%20%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC%2C%20%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D1%8F%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC,%D0%B8%20%D1%83%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%83%D1%8E%20%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%2C%20%D1%83%D0%BB%D1%83%D1%87%D1%88%D0%B0%D1%8E%D1%82%20%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82. |website=Jyenshen |accessdate=16-sentabr 2023-yil}}</ref>

== Tarixi ==

Jyensheng Sharq tabobatida juda uzoq vaqtdan beri maʼlum. Bu haqda birinchi eslatmalar miloddan avvalgi yigirma asrlarda yozilgan eng qadimgi [[Xitoy]] asarlarida uchraydi.
Uning ildizlari 17-asrda [[Gollandiya (tarixiy davlat)|Gollandiyalik]] savdogarlar tomonidan Osiyodan Evropaga olib kelingan.
Rossiyada jyensheng 1675-yilda Rossiyaning Xitoydagi elchisi N. G. Skafariya tomonidan nashr etilgan kitobdan maʼlum boʻldi.<ref>{{veb manbasi |title=Tarixi va kirib kelishi |url=https://hi-chef.ru/product/zhenshen/ |accessdate=16-sentabr 2023-yil }}{{Oʻlikhavola|date=iyun 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

== Qiziqarli fakt ==

Xitoyda qadim zamonlardan beri yangi tugʻilgan chaqaloqlarga (ayniqsa, oʻgʻil bolalarga) emlash oʻrniga turli yuqumli kasalliklarning oldini olish uchun jyenshen damlamasini berish odati mavjud.

== Koʻrsatkichlar ==

Jyenshen kattalarga turli [[nevrozlar]], arterial gipotenziya va boshqalar uchun ogohlantiruvchi vosita sifatida buyuriladi, shuningdek, shamollashning oldini olish uchun ham qoʻllanadi. Biroq, shamollashning oldini olish uchun jyenshengdan foydalanishning meta-tahlili koʻplab muammolar, jumladan statistik jihatdan muhim natijalarga erishish uchun testlarni manipulyatsiya qilish bilan ziddiyatli natijalarni koʻrsatdi. Jyenshendan foydalanish diabet bilan ogʻrigan bemorlar uchun xavflidir. Jyenshen preparatlari oʻtkir yuqumli kasalliklar fonida ularning tarkibiy qismlariga yuqori sezuvchanlik, arterial gipertenziya, qoʻzgʻaluvchanlikning kuchayishi, uyqusizlik, qon ketish, febril sindrom mavjud boʻlganda kontrendikedir. Foydalanish uchun cheklovlar ham bolalik, homiladorlik va laktatsiya hisoblanadi. Bunday hollarda shifokor bilan maslahatlashish zarur. Jyenshen yurak yetishmovchiligini davolash uchun dorilarning (shu jumladan digoksin) terapevtik taʼsirini pasaytiradi.<ref>{{veb manbasi |title=Ruscha wikipedia |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%8C |accessdate=16-sentabr 2023-yil}}</ref>

== Ildizning faol moddalari ==

Jyenshen ildizi quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

• [[Saponinlar|saponin]]lar:

• ginsenozidlar (panaxosides) – triterpen glikozidlari; bu glikozidlarning geninlari dammaran seriyasining tetratsiklik triterpenlariga tegishli – protopanaxatriol va protopanaksadiol;

• Xatriollar glikozidlar guruhi boʻlib, ularda oleanolik kislota aglikon vazifasini bajaradi;

• Biologik faol poliasetilenlar: falkarinol, falkarintriol, panaxinol (qizil jenshen kukuni tarkibi 250 mkg/g), panaxidol (tarkibi 297 mkg/g), panaksitriol (tarkib 320 mkg/g), heptadeka-1-en-4,6-din −3,9-diol;

• [[Peptidlar]] – bir nechta aminokislotalar qoldiqlaridan tashkil topgan past molekulyar ogʻirlikdagi N-glutamil oligopeptidlari;

• [[Polisaxaridlar]] (suvda eriydigan polisaxaridlarning miqdori 38,7% ga etadi, ishqorda eriydiganlar – taxminan 7,8-10%) va efir moylari (efir moylarining 80% gacha sesquiterpenlar, ularning eng katta qismi (5-6% gacha).) bu farnezol));

• [[Vitaminlar]] (C, B guruhi: pantotenik, nikotinik, foliy kislotalari), shilimshiq, qatronlar, pektin, aminokislotalar, efir moyi;

• Makroelementlar: [[kaliy]], [[kalsiy]], [[fosfor]], [[magniy]];

• [[Mikroelementlar]]: [[temir]], [[mis]], [[kobalt]], [[Marganets|marganets]], [[molibden]], sink, xrom, titan;

Jyenshen ildizlarida beshta mikroelementning (mis, temir, molibden, marganets va rux) tarqalishini oʻrganish vegetatsiya davri oxiriga kelib ularning tarkibining aniq oʻsishini koʻrsatdi.<ref>{{veb manbasi |title=Ruscha Wikipedia |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%8C |website=Jyenshen ildizlari}}</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Dorivor oʻsimliklar]]
[[Turkum:Oʻsimliklar]]