Ziyosfera

Kahrabo

Болтиқ қаҳрабоси ичидаги чумоли
Сайқалнмаган қаҳрабо тошлари

Каҳрабо — табиий органик бирикма, игна баргли дарахтларнинг қазилма смоласи. Кимёвий формуласи С40Н64О4. Олтингугурт қўшимчалари бор. Мўрт. Қаттиқлиги 2,0—2,5. Зичлиги 1000–1100 кг/м3. Таркиби 76—81% углерод, 10—10,5% водород, 7,5—13% кислород, шунингдек, бир оз олтингугурт ва азотдан ташкил топган. Ранги турли тусли: сариқ, қизғиш жигарранг, бир оз яшил. Смоласимон ялтирайди. Шаффоф ва ярим шаффоф. Яхши жилоланади, мовутга суркалса электрланади. Ёнганда хушбўй ҳид тарқатади. Каҳрабо ичида ўсимлик ва ҳашарот қолдиқлари бўлиши мумкин. Бундай хилларидан тайёрланган тақинчоқ ва ёдгорликлар юқори баҳоланали. Энг йирик конлари Болтиқбўйи мамлакатларида палеоген ва неоген даври жинсларида, Беларус, Украина, шунингдек, Полша, Дания, Швеция, Англия, АҚСҲ ва бошқа жойларда бор. Дунёдаги энг йирик каҳрабо кони Калининград яқинида. Паст сифатли каҳрободан оз миқдорда каҳрабо кислотаси, ёғи, тиббиётда ишлатиладиган препаратлар, лок, замазка олинади.

Каҳрабодан қадимда тақинчоқ ва бошқа зебзийнат буюмлари тайёрланган. Каҳрабонинг энг яхши турлари қимматбаҳо тош. Шунингдек, каҳрабо ноёб иморатларни безашда ишлатилади.[1]

Этимтологияси

Инглиз тилидаги амбер сўзи арабча ʿанбар (عنبر)[2] сўзидан келиб чиққан бўлиб, у ўрта форс тилидаги 𐭠𐭭𐭡𐭫 (анбар, “амбра”, я’ни амбергрис) шакли орқали ўрта лотинча амбар ва ўрта франсузча амбре сўзларига ўтган. Дастлаб бу атама ҳозир амбергрис (франсузча амбре грис — “кулранг амбра”) деб аталадиган моддани англатган. Амбергрис — кашалотдан олинадиган қаттиқ, мумга ўхшаш модда ҳисобланади. Сўзнинг “амбергрис” ма’носидаги қўлланилиши инглиз тилида ХИВ асрда, ўрта инглиз даврида пайдо бўлган[3].

Роман тилларида бу сўз ХИИИ аср охирларидан бошлаб Болтиқ қаҳрабоси (қазилма смола) ма’носида ҳам қўлланила бошлаган[4]. Дастлаб у оқ ёки сариқ қаҳрабо (франсузча амбре жауне) деб аталган. Ушбу ма’но ХВ аср бошларига келиб инглиз тилида ҳам қўлланила бошлаган. Кейинчалик амбергрисдан фойдаланиш камайгани сари, сўзнинг айнан шу ма’носи асосий ма’но сифатида қарор топган[2].

Икки модда — “сариқ қаҳрабо” ва “кулранг амбра” — иккаласи ҳам денгиз соҳилларида ювилиб чиқиб қолган ҳолда топилганлиги сабабли, бир-бири билан боғланган ёки аралашиб кетган бўлиши мумкин. Амбергрис сувдан енгилроқ бўлгани учун сув юзасида сузади, қаҳрабо эса зичроқ бўлиб, фақат юқори шўрланган муҳитда, я’ни кучли шўр денгиз сувларида сузади, бироқ у тошга нисбатан енгилроқ ҳисобланади[5].

Қаҳрабонинг қадимги номлари — қадимги Юнон тили ἤλεκτρον (ēлектрон) ва унинг лотинча номларидан бири элеcтрум — “ёрқин қуёш” ма’носини билдирувчи ἠλέκτωρ (ēлектōр) атамаси билан боғлиқ[6][7]. Афсонага кўра, Қуёш худоси Гелиоснинг ўғли Фаэтон ҳалок бўлгач, унинг қайғуга ботган опа-сингиллари терак дарахтларига айланган, уларнинг кўз ёшлари эса электрон, я’ни қаҳрабога айланган[8]. Электрон сўзи қаҳрабонинг статик электр зарядини ҳосил қила олиш хусусияти туфайли электр, электр энергияси ва уларга оид бошқа атамаларнинг шаклланишига асос бўлган[9].

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ 2,0 2,1 Ҳарпер, Доуглас, эд (18 Септембер 2022). "амбер". Онлине Этймологй Диcтионарй. ҳттпс://www.этймонлине.cом/wорд/амбер. 
  3. ↑ Миддле Энглиш Cомпендиум, Университй оф Мичиган, 2024-03-10
  4. ↑ аустин „Амбер Ҳисторй“ (эн-УС). Амбер Интернатионал (2018-йил 17-апрел). Қаралди: 2024-йил 22-апрел.
  5. ↑ сеэ: Абу Заид ал Ҳассан фром Сираф & Сулаиман тҳе Мерчант (851), Силсилат-ал-Таwарикҳ (травелс ин Асиа).[ойдинлаштирилсин]
  6. ↑ Ҳомериc (Илиад 6.513, 19.398). Тҳе феминине ἠλεκτρίς беинг латер усед ас а наме оф тҳе Моон. Кинг, Рев. C.W.. Тҳе Натурал Ҳисторй оф Гемс ор Деcоративе Стонес. Cамбридге (УК), 1867 — 315-бет (2007-йил 29-сентябрда асл нусхадан архивланган). 
  7. ↑ Тҳе дериватион оф тҳе модерн терм "элеcтриc" фром тҳе Греэк wорд фор амбер датес то тҳе 1600 (Латин элеcтриcус "амбер-лике", ин Де Магнете бй Wиллиам Гилберт). Ҳеилброн, Ж.Л.. Элеcтриcитй ин тҳе 17тҳ анд 18тҳ Cентуриэс: А Студй оф Эарлй Модерн Пҳйсиcс. Университй оф Cалифорниа Пресс, 1979 — 169-бет. ИСБН 978-0-520-03478-5. . Тҳе wорд "элеcтрон" (фор тҳе фундаментал партиcле) wас cоинед ин 1891 бй тҳе Ириш пҳйсиcист Георге Стоней wҳилст аналйзинг элементарй чаргес фор тҳе фирст тиме. Абер, Сусиэ Wард. „Wелcоме то тҳе Wорлд оф Амбер“. Эмпориа Стате Университй. 2007-йил 28-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 11-май.
  8. ↑ Мичаэл Р. Cоллингс, Гемлоре: Ан Интродуcтион то Преcиоус анд Семи-Преcиоус Стонес, 2009, п. 20
  9. ↑ "Элеcтриc." Онлине Этймологиcал Диcтионарй. Ретриэвед 6 Септембер 2018. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Kahrabo" dan olindi