Каклик — қирғовулсимонлар оиласига мансуб қуш. Оғирлиги 370–770 г. Ранги яшайдиган жойига мос бўлади. Тумшуғи, оёқлари қизил. Нарининг оёғида кичкина тўмтоқ пихи бор. Жанубий Европада, Кичик, Ўрта ва Марказий Осиёда тарқалган. Қримда йўқолиб кетган эди, ҳозир қайтадан иқлимлаштирилмоқда. Ўрта Осиё тоғларида, тоғ ён бағирларида ўтроқ яшайди. Жуда ҳушёр, тез югуради, лекин узоқ масофага учолмайди. Тоғларда яшашга мослашган. Каклик – моногам қуш. Мартда урчий бошлайди. Уясини тошлар, буталар, ўтлар остига қуради. 6–24 тухум қўяди. Жўжаси тухумдан 20 кунда чиқади ва эртасигаёқ ота-онасига эргашиб юради. Ўсимликларнинг куртаги, барглари, дон ва уруғлари, ҳашаротлар, уларнинг личинкалари билан озиқланади. Гўшти жуда мазали, овланади. Декоратив сайроқи қуш сифатида тўрқафасда боқилади[1].

Кўпайиш даврида каклик 10 ва ундан кўп (50 тагача) қушлардан иборат майда ковакларда учрайди. Ёзда какликлар жуфт бўлиб кўпайишади. Қишда улар водийларга тушиб, далаларда озиқланадилар. Улар кундузи ва кечқурун шовқин кўтаришади. Баланд овозда улар яқинларига сигнал беришади. Сигнал турларига қараб бир нечта турлари қайд этилган. Энг кенг тарқалган сигнал – бу „жавоб сигнали“ бўлиб, у ижро этилганда қушларнинг жавобини келтириб чиқаради. Безовта қилинганда, у учишдан кўра югуришни афзал кўради, агар керак бўлса, у қисқа масофага тез-тез думалоқ қанотларда қияликдан пастга учади ва тушгандан сўнг дарҳол сигнал овоз беради[2].  Ёш какликлар ўсиб улғайган сари ва биринчи марта парвоз қилишдан олдин улар катталар парвозига ўтиш учун қанот ёрдамида эгилишдан фойдаланадилар. Бу хатти-ҳаракат бир нечта қуш турларида учрайди, лекин қушларнинг парвози эволюциясини тушунтириш учун намуна сифатида каклик жўжаларида кенг ўрганилган[3][4][5][6]. Каклик озуқа сифатида турли хил уруғларни ва баъзи ҳашаротлар билан озиқланади. Бундан ташқари, майда тошларни ҳам ютади. Кашмирда Эрагростис турларининг уруғлари айниқса уларнинг озуқасида устунлик қилган АҚШда эса Бромус теcторум ни афзал кўришади. Бу ном ономатопоэик бўлиб, санскрит тилида каклик ҳақида эслатиб ўтилади, шимолий Ҳиндистондан Маркандея Пуранага (милодий 250–500 йиллар) бориб тақалади[7][8]. Шимолий Ҳиндистон ва Покистон маданиятида, шунингдек, ҳинд мифологиясида Каклик (Чакор деб аталади) баъзан шиддатли ва кўпинча жавобсиз севгини англатади[9]. Айтишларича, Ойга ошиқ бўлиб, доимо унга қараб тураверади[10]. Кўпайиш даврида ўзларининг шафқациз хатти-ҳаракатлари туфайли улар баъзи ҳудудларда жанговар қушлар сифатида сақланади.

Алеcторис чукар

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ Бирдс оф Соутҳ Асиа: Тҳе Риплей Гуиде. Смитҳсониан Институтион & Лйнх Эдиcионс, 2005 — 120-бет. ИСБН 8487334660. 
  3. ↑ Тобалске, Б. W.; Диал, К. П. (2007). "Аэродйнамиcс оф wинг-ассистед инcлине руннинг ин бирдс". Тҳе Жоурнал оф Эхпериментал Биологй 210 (Пт 10): 1742–1751. дои:10.1242/жеб.001701. ПМИД 17488937. 
  4. ↑ Диал, К. П.; Рандалл, Р. Ж.; Диал, Т. Р. (2006). "Wҳат Усе Ис Ҳалф а Wинг ин тҳе Эcологй анд Эволутион оф Бирдс?". БиоСcиэнcе 56 (5): 437–445. дои:10.1641/0006-3568(2006)056[0437:WУИҲАW]2.0.CО;2. ҳттп://счоларwоркс.умт.эду/cги/виэwcонтент.cги?артиcле=1043&cонтехт=биосcи_пубс. 
  5. ↑ Диал, К.П. (2003). "Wинг-Ассистед Инcлине Руннинг анд тҳе Эволутион оф Флигҳт". Сcиэнcе 299 (5605): 402–404. дои:10.1126/сcиэнcе.1078237. ПМИД 12532020. ҳттп://дбс.умт.эду/флигҳтлаб/пдф/WАИР.СCИЭНCЕ.пдф. 
  6. ↑ Бундле, М.W.; Диал, К.П. (2003). "Мечаниcс оф wинг-ассистед инcлине руннинг (WАИР)". Тҳе Жоурнал оф Эхпериментал Биологй 206 (Пт 24): 4553–4564. дои:10.1242/жеб.00673. ПМИД 14610039. ҳттп://дбс.умт.эду/флигҳтлаб/пдф/бундле%20анд%20диал%20ЖЕБ%202003.пдф. 
  7. ↑ Доwсон, Жоҳн. А Cлассиcал Диcтионарй оф Ҳинду Мйтҳологй анд Религион, Геограпҳй, Ҳисторй анд Литературе, Трüбнер'с Ориэнтал Сериэс ВИ. Лондон: Трüбнер & Cо., 1879 — 65-бет. 
  8. ↑ Паргитер, Ф. Эден. Тҳе Маркандея Пурана. Транслатед wитҳ Нотес. Cалcутта: Тҳе Асиатиc Соcиэтй, 1904 — 28-бет. 
  9. ↑ "Транслатион оф тҳе Сонгс оф Ҳаркҳ На'Тҳ". Жоурнал оф тҳе Асиатиc Соcиэтй оф Бенгал (Асиатиc Соcиэтй оф Бенгал) 55: 121. 1881. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=cрwИААААҚААЖ. "Wҳен И беҳелд тҳй фаcе моурнфул, ладй, И wандеред рестлесслй о'эр тҳе wорлд, Тҳй фаcе ис лике тҳе моон, анд мй ҳеарт лике тҳе чакор" 
  10. ↑ Балфоур, Эдwард. Cйcлопæдиа оф Индиа анд оф эастерн анд соутҳерн Асиа, cоммерcиал, индустриал анд сcиэнтифиc: продуcц оф тҳе минерал, вегетабле анд анимал кингдомс, усефул арц анд мануфаcтурес. Сcоттиш & Аделпҳи Прессес, 1871. „Тҳе бирдс аре саид бй тҳе нативес то бе энамоуред оф тҳе моон анд, ат фулл моон, то эат фире“