Kaksal
Каксал (қоз. қақсал) — Ўрта Жузнинг Арғин қабила бирлашмаси таркибидаги қозоқ уруғи. Шегендик жинсининг ягона кичик жинсини ифодалайди.
Шежире
Шакарим Худойбердиэв каксал уруғининг келиб чиқишини Илханате Хулагу[1] да хизмат қилган ойрат ҳокими Аргун оғага (Арғин оға) боғлаган.
Шакарим келтирган шежирега кўра, Арғин оғанинг авлоди Кодандир. Ўғли Даирхўжа (Оқхол). Катта хотинидан — Қорахўжа. Қорахўжанинг катта хотинидан — Мейрам. Мейрамнинг катта хотинидан — Куандик, Суюндик, Бегндик, Шегндик. Бегндикнинг ўғли — Кўзган, Шеғндиқнинг ўғли — Каксал[2].
Тарихи
Келиб чиқиши
Тадқиқотчиларнинг фикрича, арғин уруғлари этногенезида эрон, турк ва мўғул халқлари иштирок этган. Бир қатор тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, Эрон компоненти субстрат, туркий ва мўғул компонентлари эса суперстрат бўлган. Арғинларнинг насл-насаби ва генофондини ҳар томонлама ўрганиш натижасида арғинларнинг асосий аждоди Олтин Ўрда Қорахўжа амири (ХИВ-аср) эканлигини кўрсатади ёки унинг бевосита аждодлари. Бир қатор муаллифларнинг фикрича, мўғул қабилалари Аргин/Аргун этнонимининг дастлабки ўзаги ва биринчи ташувчилари бўлган. М.Т.Тинишпаэв ариқлар нирун-мўғул қабиласи арикларга[3] қайтади, деб ҳисоблаган. Ч.Ч.Валихонов аргинларни жагатай ўрдасидаги мўғул халқлари қаторига киритган[4]. Бошқа бир манбага кўра, арғинлар Ҳулагу[1][3] Илхонлигида хизмат қилган ойрат ҳокими Аргун оғанинг авлодларидир. К.Этвудуга кўра, аргинлар (аргунлар) мўғуллар томонидан бўйсундирилган ва мўғул истилоси натижасида ғарбга олиб келинган Мўғул платосининг босиб олинган дашт халқларидан келади[5]. Унинг фикрича, Аргинлар (Аргунлар) Онгут уруғини ифодалаган[6].
Жойлашиши
Г.Н. Потаннинг маълумотларига кўра, Арғин уруғлари кўзган ва каксал Атбасар ва Павлодар округлари[7] ҳудудларида яшаган. М.С.Мукановнинг сўзларига кўра, Қуандик ва Шегендик уруғларининг қишлоғи Ишим, Жабай, Ашили дарёлари ва Атбасар волостининг шарқий чегараси орасидаги учбурчакда тарқалган. Ёзги яйловлар Ашчили дарёси, кўл бўйида жойлашган эди. Қулукол, Ишимдан жанубда Суйнак, Қайнарли йўлларида, Варган ва Кшкенекол кўллари[8][4].
Таниқли вакиллари
- Музафар Алимбаэв — қозоқ шоири ва ёзувчиси. Улуг 'Ватан уруши қатнашчиси.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Шакарим. Мое время. Астана: Аударма, 2010 — 300-бет.
- ↑ Шакарим. Мое время. Астана: Аударма, 2010 — 301—302-бет.
- ↑ 3,0 3,1 Жабагин М. К., Сабитов Ж. М. и другие. Генезис крупнейшей родоплеменной группы казахов — аргынов — в контексте популяционной генетики // Вестник Московского университета. Серия 23. Антропология. — 2016. — № 4. — С. 59—68.
- ↑ 4,0 4,1 Востров В. В., Муканов М. С.. Родоплеменной состав и расселение казахов (конец ХИХ — начало ХХ в.). Алма-Ата: Наука, 1968 — 68-бет.
- ↑ Атwоод, Cристопҳер П. Энcйcлопедиа оф Монголиа анд тҳе Монгол Эмпире — Неw Ёрк: Фаcц он Филе, 2004 — П. 294.
- ↑ Атwоод, Cристопҳер П. Энcйcлопедиа оф Монголиа анд тҳе Монгол Эмпире — Неw Ёрк: Фаcц он Филе, 2004 — П. 425.
- ↑ Потанин Г. Н.. Труды по этнографии и фольклору. ЭКО, 2005 — 134-бет.
- ↑ Муканов М. С.. Этнический состав и расселение казахов Среднего жуза. Алма-Ата: Наука, 1974 — 169-бет.