Kalibrlangan maydonlar
Бу мақола викилаштирилиши керак. |
Бу мақолада манбалар <реф></реф> тегларига олинмаган ёки умуман кўрсатилмаган. |
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. |
Калибрланган майдонлар физикаси — бу замонавий назарий физиканинг асосий йўналишларидан бири бўлиб, унда кучларни таъсирини тушунтириш учун симметрия ва калибрлаш тамойиллари асосида назариялар қурилади. Ушбу назария квант механикаси ва махсус нисбийлик назарияси асосида ишлаб чиқилган бўлиб, элементар зарралар ва улар ўртасидаги фундаментал кучларнинг ўзаро таъсирини тавсифлашда қўлланилади.
Калибрланган майдонлар назариясининг ривожланиши ХХ асрнинг ўрталарига бориб тақалади. Ушбу соҳанинг бошланиши Жеймс Клерк Максвелл (1860-йиллар) томонидан электромагнит майдон назариясини яратиш билан бошланган, чунки у калибрлаш эркинлиги тамойилининг дастлабки намунасини кўрсатган эди. Кейинчалик, ХХ аср бошида Алберт Эйнштейннинг умумий нисбийлик назарияси (1915) гравитация майдонини геометрик ёндашув асосида тавсифлашга имкон берди.
Калибрланган назариянинг замонавий кўриниши Янг-Миллс назариясида акс этади. 1954-йилда Чен Нинг Янг ва Роберт Миллс нодиагонал калибрлаш назариясини таклиф қилишди, бу эса квант майдонлар теорияси доирасида кучли ва заиф ядро кучларини тушунтиришга йўл очди. Ушбу назария нонабелий гуруҳлар (масалан, СУ(2), СУ(3)) асосида ишлайди.
1960-йиллар охирида Стивен Вайнберг, Абдус Салам ва Сҳолдон Глашоу электрозаиф ўзаро таъсирни ягона назария сифатида бирлаштиришга муваффақ бўлишди. Улар Стандарт Моделни ишлаб чиқишга ҳисса қўшиб, электромагнит ва заиф кучларни бирлаштиришди. Гравитация майдонини калибрлаш назарияси билан уйғунлаштириш ҳали ҳам давом этмоқда.
Бугунги кунда калибрланган майдонлар физикаси космология, квант хромодинамикаси (ҚCД), ва супер симметрия назариялари каби соҳаларда фундаментал аҳамият касб этади. Мазкур соҳадаги кашфиётлар замонавий технологиялар, масалан, ЛҲC (Катта Адрон Коллайдери) экспериментларида фойдаланилмоқда.