Kalush (Ukraina)

Калуш
Калуш; Калуш
	Шаҳар
	; Байроқ ; Герб
Мамлакат	Украина
Асос солинган	20-Март 1972-йил
Аҳолиси (2021)	65 814 киши

Калуш (украинча: Ка́луш, проноунcед [ˈкɑɫʊʃ]) — Украина ғарбидаги Ивано-Франкивск вилояти, Карпат тоғлари этакларида жойлашган шаҳар. У Калуш туманининг маъмурий маркази бўлиб, Украинанинг ҳромадаларидан бири бўлган Калуш шаҳар ҳромадаси маъмуриятига эгалик қилади^[1]. Унинг аҳолиси 2021-йилда тахминан 65 814 кишини ташкил этган.

Маҳаллий саноатнинг муҳим тармоқларига кимё ва бетон саноати киради.

Географияси

Калуш — Ивано-Франкивск вилоятининг ғарбий қисми, Ғарбий Украина минтақаси ва Карпат тоғлари этакларининг бир қисми ҳисобланади.

Тарихи

Аҳолининг ўсиши
Йил	Аҳоли	±%
2007	67 180	—
2008	67 150	−0.0%
2009	67 207	+0.1%
2010	67 453	+0.4%
2013	67 585	+0.2%
2016	67 519	−0.1%

Калуш ҳақидаги энг қадимги маълумот 1437-йил 27-май йилномасига бориб тақалади^[2]. Ўша пайтда, бутун Қизил Рутения билан бирга, қишлоқ Полша Қироллигига тегишли бўлиб, Полша номи (Каłусз) билан машҳур бўлган. ХВИ асрнинг ўрталарига қадар Калуш Рутения воэводелиги, Ҳалиcз ерининг бир қисми эди. У пиво заводи ва туз қазиб олиш туфайли машҳурликка эришди. 1469-йилда қирол Казимиэрз Ягеллончик у ерда Рим-католик черковини барпо қилган.

1549-йилда Калуш Полша қироллигининг ваколатига кўра, Хетман Микоłаж Сиэниаwски томонидан шаҳар мақомини олди. Ўша пайтда Калуш нитрат ишлаб чиқаришга ихтисослашган кимё саноати шаҳри сифатида ҳам танилган. Замонавий шаҳар герби Сиэниаwски оиласининг Лелиwа гербидан олинган ва Вена жангидаги ғалабага бағишланган, қалқоннинг юқори қисмида учта оқ тузли печ мавжуд. 1595-йилда 55 уйдан иборат Калуш Қрим татарлари томонидан талон-торож қилинди. Бу ерда иккита муҳим жанг бўлиб ўтди. 1672-йилда Ҳетман Ян Собиэски қўшинлари Селим И Гирай татарлари билан тўқнашдилар ва уч йил ўтгач, Анжей Потокки бу ерда турклар билан жанг қилди. 1772-йилга келиб, Полшанинг бўлинишидан кейин шаҳар Габсбург империяси томонидан босиб олинди ва 1918-йилгача мустамлака сифатида қолди.

Биринчи жаҳон урушигача (1912—1913-йилларда) Калуш шаҳри яқинида нефт базаси қурилган. Бироқ, нефт ўрнига, қурилма табиий газни қазиб олди. Узоқ вақт давомида газ ишлатилмади, лекин у вақт ўтгани сари Борислав ва Дроҳобичдаги калий карери ва қозонларини иситиш учун ишлатилган.

Иккинчи Полша Республикасида Калуш Станислаwоw воэводелигидаги округнинг маркази эди. Унинг аҳолиси 15 000 кишини ташкил қиларди. Булар: поляклар, украинлар ва яҳудийлар эди^[3]. 1939-йилги Полша босқинидан сўнг, шаҳар Совет Иттифоқи томонидан қўшиб олинди. 1941-йил 2-июлдан 1944-йил 30-июлгача Учинчи Рейх томонидан ҳам ҳужумга учради^[4], 1944-йилда барибир Совет Иттифоқи таркибига қайтди. Иккинчи жаҳон уруши йилларида, шаҳар аҳолиси кўплаб этносидларнинг гувоҳи бўлган. 1940-йилда эса Совет қўшинлари Калуш аҳолисини шаҳарни тарк этишга мажбур қилди ва уларни Сибирга мажбуран кўчирди, уларнинг кўпчилиги турли миллат вакиллари: поляклар, украинлар ва бошқалар эди. Кейин, 1941—1942-йил охирида, Калушнинг кўплаб яҳудий аҳолиси немислар томонидан ўлдирилди. ХВИ асрдан бошлаб шаҳарда яҳудийлар жамоаси гуллаб-яшнаган, бироқ 1941-йилда, нацистлар назорати остида бўлганида, бу жамоа деярли йўқ қилинди. Полша уй армияси (АК) шаҳар ҳудудида фаол ҳаракат қилар эди. Шаҳарнинг ўзи АК томонидан 1944-йил июл ўрталарида, Темпест операцияси пайтида босиб олинган. 1945-йилда Полшанинг Калуш аҳолиси қайта тикланган ҳудудларга бадарға қилинди.

1972-йил 20-мартда Калуш шаҳри муҳим аҳамиятга эга шаҳар бўлди.

Яқинда бир нечта маҳаллий ибодатхоналарда таъмирлаш ишлари олиб борилди. Украина православ черковининг барча авлиёлар ибодатхонаси (Киев Патриархияси), Католик Авлиё Валентин черкови ва Авлиё Николайнинг Украина юнон-католик черкови шулар жумласига киради.

2020-йил 18-июлгача Калуш туманнинг маъмурий маркази бўлиб хизмат қилган. 2020-йил июл ойида Украинанинг маъмурий ислоҳоти доирасида Ивано-Франкивск вилоятининг туманлари сони олтитага қисқартирилди, Калуш шаҳри Калуш туманига расман бирлаштирилди^[5]^[6].

2010-йилда Калуш шаҳар кенгаши

Изоҳ: Фоизлар шаҳар кенгашидаги умумий ўринлар сонига нисбатини кўрсатади, яъни 50 та. Сайлов натижалари 2010-йил 4-ноябрда эълон қилинган калуш.нет сайтидан олинган^[7]^[8]. Сайлов (25 ўрин) „кўпчилик қоидаси“, иккинчиси (25 ўрин) „партиявий рўйхат“ бўйича ўтказилди. 15 та аъзо бўлмаган номзодлар бор эди, уларнинг барчаси ўзларини Украина партияси билан боғлаганди (2006)^[9].

О'ринлар ва фоизлар

Украиниан Партй (32)			64%
Рукҳ (5)			10%
Фатҳерланд (5)			10%
Свобода (3)			6%
Оур Украине (2)			4%
ФЗ (2)			4%
Партй оф Регионс (1)			2%

Фойда келтирадиган жиҳатлари

Шаҳарда ҳали ҳам эски ратҳаус мавжуд бўлиб, у № 591 Миллий архитектура белгиси деб эълон қилинган. Олдинги ратҳаус Хмелницкий қўзғолони пайтида вайрон қилинган. Янгиси эса ХХ асрдан бери шаҳар ҳокимияти ва қишлоқ хўжалиги маълумотномаси бўлиб хизмат қилган. 2010-йилда диққатга сазовор жойлар хароба аҳволга келиб қолди. 2013-йилда ратҳаус харобаларида ёнғин содир бўлган эди^[10].

Шаҳарда казаклар Гетманати давридаги Лисянка полковниги ва 1648-йилги маҳаллий қўзғолон раҳбари Семен Вйсочан номидаги Вйсочанка тоғлари мавжуд.