Kampirtepa

Кампиртепа — қад. шаҳар ҳаробаси (мил.ав. 3—мил. З-а.). Амударёнинг ўнг соҳилида, Сурхондарё вилоятидаги Шўроб қишлоғидан 0,5 км ғарбда жойлашган. К. 2 қисм; қалъа ва ундан ғарб ва шарқ томонда жойлашган, атрофи девор билан ўралмаган қисмдан иборат. Ғарбдан шарққа томон умумий уз. 750 м, шим. дан жан.га —200–250 м. Қалъа (майд. 4 га) арк ва турар жойлардан ташкил топган. Унинг атрофи қалинлиги 5 м келадиган мустаҳкам мудофаа девори билан ўраб олинган; деворга ички йўлаклар қилинган, бурчакларида миноралар ўрнатилган бўлиб, хандақ билан ўралган. Арк қалъанинг марказий қисмида жойлашган, жан. томондан унинг бир кисмини сув ювиб кетган. Аркнинг майд. — 1, 3 га, жан.-шарқий бурчагида дарвозаси бўлган. Арк хом ғиштдан қалинлиги 5 м га яқин девор билан қуршалган. Девор атрофи кенглиги 10 м лик хандақ билан ўраб олинган. Аркнинг ички қисмида турли мақсадлар учун мўлжалланган хоналар жойлашиб, улар ўзаро йўлаклар билан боғланган 4 та йирик блокни ташкил қилади. К.нинг мустаҳкамлан-маган қисми, асосан, дафн иншоотлари мажмуаси билан банд. Унинг шим. ғарбий қисмида, 0,5 га лик майдонда наус типидаги 10 дафн иншооти жойлашган бўлиб, улар ҳажми 33—34—35 Х 33—34—35 Х 13—14 см лик квадрат шаклдаги хом ғиштдан терилган. Шар-қий қисмда яна бир дафн иншооти бўлиб, унинг тарҳи тўртбурчак, шим.дан жан.га томон чўзилиб, уз. 66,5 м, кенглиги 3—4,2 м бўлиб, бир-биридан йўлаклар билан ажратилган учта бинодан иборат. К.нинг мана шу қисмидан тарҳи айлана шаклда бўлган хумдон топилган. К.даги ҳаёт учта асосий даврга бўлинади: Б и р и н ч и давр (мил.ав. 3—ИИ асрлар) — К.нинг жан. қисмида, бўлажак арк ўрнида қалъанинг вужудга келиши; Юнон-Бақтрия подшолиги даврига оид турар жоиларнинг катта қисмини Амударё суви ювиб кетган. Иккинчи давр (мил. ав. 2— И асрлар) — арк ўрнида ҳаёт қисман жонлана бошлаган. Учинчи давр (мил. 1—ИИ асрлар) — К.нинг юксалган даври, мустаҳкам қалъа бунёд этилиши, унинг тизимининг шаклланиши. К.дан кўплаб сопол идишлар, безак буюмлари, ҳайкалчалар ва б. топилган.

Ўрганилиши

Қал’ани 1972-йилда совет олими Эдвард Ртвеладзе Шимолий Бақтрия ҳудудида олиб борилган разведка маршрутини ўрганиш натижасида кашф этган. Дастлаб, Кампиртепа Амударёнинг энг муҳим чорраҳасида пайдо бўлган кичик қўрғон шаҳар бўлиб ҳисобланган. Аҳоли пунктининг визуал режаси тузилган. Археологик ва нумизматик маълумотларга кўра, Кампиртепанинг мавжудлиги милоддан аввалги ИВ аср охирларида аниқланган. 1977-йилда Кампиртепа Шокир Пидаев бошчилигида Ўзбекистон Фанлар академияси Археология институти ишчи гуруҳи томонидан текширилган. Қал’адаги маданий қатламнинг қалинлиги аниқланганда — 10 метр эканлиги қайд эти;ган. 1979-йилда Эдвард Ртвеладзе бошчилигида қал’анинг ғарбий қисмида науссни (дафн иншоотлари) қазиш ишлари олиб борилган. 1982-йилда Эдвард Ртвеладзе бошчилигидаги Ўзбекистон санъат тарихи мажмуи экспедицияси (ЎзИСКЕ) ишчи гуруҳи Кампиртепанинг стационар қазиш ишларини бошлаган, улар бошлаган иш 1991-йил бошларигача олиб борилган, бу қазилмалар асосан шаҳарнинг макетини аниқлашга қаратилган эди. И асрнинг ўрталари — ИИ асрнинг биринчи чорагига тўғри келадиган юқори қурилиш горизонти бўйича аҳоли пунктлари аниқланган. 1999-йилда Ўзбекистон Республикаси Бадиий академияси Санъат тарихи илмий-тадқиқот институти Эдвард Ртвеладзе бошчилигида мустақил Тохаристон археологик экспедициясини тузишга қарор қилган, унинг асосий тадқиқот йўналиши Шимолий-Ғарбий Бақтрия археологик ёдгорликларини ўрганишдан иборат бўлган. Таянч обект сифатида қадимий Кампиртепа манзилгоҳи танланган. Москвадаги Шарқ халқлари давлат музейи Марказий Осиё археологик экспедициясининг Тигран Мкртичев бошчилигидаги бир гуруҳ археологлари, 2004-йилдан ҳозирги кунгача Ўрта Осиё археология қўмитасининг Бақтрия отряди тадқиқотда қатнашган. Россия Фанлар академияси Археология институтининг Нигора Двуреченская бошчилигидаги экспедицияси, 1999—2006-йилларда асосий ишни „қуйи шаҳар“ ҳудудини текширишдан бошлаган. 2007-йилдан бошлаб, қал’анинг шимолий қисмидаги турар-жой биноларини қазиш билан бир қаторда, қал’анинг жануби-шарқий қисмидаги маданий қатламларни мунтазам равишда қазиш ишлари ҳам олиб борилган. 2006—2010-йилларда турар-жой қал’асининг жануби-шарқий қисмида стратиграфик қазиш ишлари олиб борилган. Ушбу тадқиқотлар натижасида Кампиртепа ёдгорлигининг хронологик чегаралари аниқланган. 2018-йилга келиб, ёдгорлик бутун майдонининг 80 фоизида тўлиқ қазишма ишлари олиб борилган ва ўрганилган.

Адабиёт

• Ртвеладзе Э., Великий шелко-вий пут, Т., 1999; Сурхондарё, Албом, Т., 1996.