Ziyosfera

Kanton tizimi

Кантон факториялари 1850-йил
Хитойдаги саҳна (1852-йил, Вигнетте)[1]

Кантон тизими (1757–1842-йиллар; "Ягона порт савдо алоқалари") – Син Хитойи учун бутун савдони жанубий Кантон портига (ҳозирги Гуанчжоу) қаратиб, ўз мамлакати ичида Ғарб билан савдони назорат қилиш воситаси сифатида хизмат қилди. Протекционистик сиёсат 1757-йилда Хитой императорлари томонидан чет элдан келган сиёсий ва тижорат таҳдидига жавоб сифатида яратилди.

ХВИИ аср охиридан бошлаб ҳунглар деб аталувчи хитойлик савдогарлар портдаги барча савдоларни бошқарган. Кантон ташқарисидаги савдога Пеарл дарёси қирғоғида жойлашган ўн учта факторияларга 1760-йилда Син императори Сянлун буйруғи билан Cоҳонг номи билан танилган монополия сифатида расман рухсат этилган. Кейинчалик ташқи савдо билан шуғулланувчи хитойлик савдогарлар ("океан савдогарлари", яъни "чет эллик савдогарлар" ёки "чет эллик савдогарлар") Гуангдонг божхона назоратчиси (норасмий равишда "Ҳоппо " номи билан танилган ва Гуанчжоу ва Гуанси генерал-губернатори) назорати остида Cоҳонг орқали ҳаракат қилишган.

Тарихи

Келиб чиқиши

Ҳукмронлигининг бошида император Канси (1661 – 1722-йиллар) бир қатор қийинчиликларга дуч келди, улардан энг муҳими, нисбатан янги сулоласини кўпчилик хитой ханлари билан бирлаштириш эди[2]. Манжурлар бошчилигидаги Син сулоласи 1644-йилда Мин сулоласи ўрнига ҳокимиятга келган. Аввалги сулола ҳукмдорларини қўллаб-қувватлаш, айниқса, мамлакат жанубида кучлилигича қолди[3].

Канси икки марта сув йўллари орқали содир бўлиши мумкин бўлган давлат тўнтаришига уринишнинг олдини олиш мақсадида барча денгиз савдосини тақиқлаб қўйди[4]. Бир нечта қўзғолонлар бўлиб ўтди, улардан бири Минга садоқатлиларнингКохинга бошчилигидаги қўзғолон ва 1683-йилда Тайваннинг босиб олинишига олиб келган “Уч феодаторнинг қўзғолони”[5]. Қўзғолон бостирилгандан сўнг, 1684-йилда Канси фармон чиқарди:

Энди бутун мамлакат бирлашган, ҳамма жойда тинчлик ва осойишталик ҳукм сурмоқда, Манжур-Хан муносабатлари то'лиқ интеграциялашган, шунинг учун мен сизларга чет элга бориб, бизнинг ҳукмронлигимиз аҳолиси ва бойлигини ко'рсатиш учун савдо қилишни буюраман. Император фармони билан савдо қилиш учун денгизларни очаман.

Хǎигуāн ёки божхона стансиялари кейинчалик Кантон, Сяншан округи (Чжухай ва Чжунгшан) ва Гуангдонг провинсиясидаги Макаода очилди; Фужиан провинсиясидаги Фучжоу (Фучжоу), Нантай (Жанубий Фучжоу) ва Амой (Хиамен); Нингпо (Нингбо) ва Дингҳаи округи (Дингҳаи тумани), Чжецзян провинцияси ва Хуатинг округи (Хуатинг Тоwн, Шанхай), Чонгқуэ (энди мавжуд эмас) ва Шанхай Жиангсу провинциясида жойлашган божхона бошқармалари ҳам очилди [6] Бир йилдан кейин 1685-йилда чет эллик савдогарлар Хитой портларига киришга рухсат олдилар[7].

1741-йилда Кантонга келган халқаро юклар
Буюк Британия Франсия Голландия Швеция Дания
Шарқий Ҳиндистон
компанияси 		Саёҳатчи
савдогарлар
Кемалар сони 4 1 2 2 4 1
Тонна 2250 350 1450 1450 2600 850
Тўп 112 12 60 64 120 36
Экипаж 400 100 300 220 510 150
Қора чой 7194 8000 8000 5000
Яшил чой 6,151 1450 550 1400
Хом ипак 28 250
Тўқилган ипак (бала) 11 074 6000 7000 7500
Нанкеэн 15 699
Чин идишлари (сандиқлар) 844 600 800 400
Тутенаг 1 (расмлар) 1800
1 Мис, никел ва рухнинг қотишмаси Манба: Гао (2003)

Канси бошчилигидаги Син ҳукумати 1686-йилда Кантонда Йáнгҳуò Ҳáнг (йáнгҳуò Ҳáнг, сўзма-сўз "Океан савдо уйи") деб номланувчи ғарбий савдо билан шуғулланиш учун савдо компаниясини ташкил этди. Кема келганда ёки жўнаб кетганда, тегишли хитойлик савдогар Океан савдо уйига ташриф буюриб, солиқларни тўлайди. Ушбу тузилма кейинги ўн учта фактория учун асос бўлди, улар орқали барча ташқи савдо амалга ошириларди[8].

Хитой қирғоқларидаги кўплаб портлар очиқ бўлса-да, аксарият ғарбликлар Кантонда савдо қилишни афзал кўрдилар, чунки у Жануби-Шарқий Осиёга яқинроқ ва шимолга бориш фойдали эмас эди.

1704-йилда Баошанг тизими ўрнатилди. Ушбу тизим Ғарб савдогарлари билан савдони лицензиялаштирди: лицензиялар бир қатор хитойлик савдогарларга, агар улар г'арбликлардан бож йиг'ишда ёрдам берган бо'лсалар, савдо манфаатларини ҳукумат даромадлари йиг'ими билан мувофиқлаштирган ҳолда берилди. Бу кейинги Cоҳонг тизимининг бошланиши эди[9].

Гарчи у вақтинча ташқи савдо фаолиятини назоратга олган бўлса-да, Кансининг динга нисбатан либерал муносабати хитой ва насроний ҳокимияти ўртасидаги тўқнашувга олиб келди. Канси Син ҳукумати техник ёки илмий маслаҳатчи сифатида ишлаганлардан ташқари барча миссионерларни Хитойдан чиқариб юборди[10]. Папа Клемент ХИ ўзининг 1715-йилги Хитой диний сиёсатини расман қоралаган[11].

Коҳонгни амалга ошириш

1745-йилда Канси набираси император Сянлун ўз ҳукуматига Океан савдо уйи тизимига ўзгартиришлар киритишни буюрди. Шундан сўнг маҳаллий хитойлик савдогарлар Кантон бандаргоҳига кирадиган ҳар бир хорижий савдо кемаси учун кафил бўлиб, капитан ва юк билан бирга кема ва унинг экипажи учун тўлиқ жавобгарликни ўз зиммасига оларди. Чет эллик савдогардан олинадиган ҳар қандай солиқ тўловлари ҳам маҳаллий савдогар томонидан кафолатланиши керак эди. Ҳукумат рухсати билан 1760-йилда хонлик савдогар Пан Женченг ва ғарбий савдога ихтисослашган яна тўққизта ҳонг Син ҳукумати ва хорижий савдогарлар ўртасида воситачи бўлиш учун бирлашдилар. Янги органнинг роли чет элликлар номидан товарлар сотиб олиш ва импорт ва экспорт учун тўланиши керак бўлган ҳар қандай солиқ ва божларни ушлаб қолишдан иборат бўлди. Шу билан бирга, Гуангдонг божхона маълумотларига кўра, улар Таиланддан олинадиган ўлпон билан шуғулланиш ва савдо билан шуғулланадиган қўшинлар учун маошлар билан тўлашар, шунингдек, ички денгиз савдосини бошқариш учун Жанубий Хитой денгизида янги бандаргоҳ ҳокимиятини ташкил этишди[12]. Бундан буён Кохонг чет эллик савдогарлардан ўзлари хоҳлаганча солиқ ундириш учун императорлик ваколатига эга эди.

Флинт иши

1757-йилда император Сянлун Хитойнинг шимолий портларида рус бўлмаган барча кемаларни тақиқлади[4]. Бироқ русларга Кантондан фойдаланишга рухсат берилмади. Кантондагидан бошқа барча божхона идоралари ёпилди. Император буни қирғоқ бўйлаб қуролланган Ғарб савдо кемалари мавжудлиги ҳақидаги маълумотномани олганидан кейин қилди. Ғарбий савдо кемалари қароқчилардан ҳимояланган ва Гуангдонг денгиз флоти томонидан қўриқланган.

Шундан сўнг, бундай савдоларнинг барчаси Кантон тизими (шунингдек, "Ягона портли савдо тизими") деб номланувчи ягона порт орқали амалга оширилиши керак эди. Сянлун ҳукмронлиги даврида Син ташқи савдо сиёсати асосан хориждан реал ёки хаёлий таҳдидларга асосланган сиёсий жиҳатга эга эди; тарихчи Анжела Шоттенхаммернинг таъкидлашича, ягона порт савдоси сиёсати қисман мансабдор шахслар ва хитойлик савдогарлар томонидан лоббизм натижасида пайдо бўлган бўлса-да, бу Флинтнинг "Флинт иши" фаолияти туфайли юзага келган[4]. Чет эллик савдогарлар Cоҳонг чекловлари ҳақида билишса-да, улар Хитойдаги катта сармояларини порахўрлик ва коррупсия туфайли йўқ қилиш хавфига қарши одоб-ахлоқ қоидаларининг бузилишини мувозанатлашлари керак эди. Инглиз Жеймс Флинт узоқ муддатли Шарқий Ҳиндистон компанияси юк ташувчиси ва хитой тилида равон сўзлашувчи[13], ўзгаришлар учун асосий туртки бўлди. Флинт бир неча бор савдо мавсумида Кантонда қолиши ва шимолга тижорат имкониятларини қидирмаслик ҳақида огоҳлантирилган эди. Шунга қарамай, 1755-йилда Флинт компания директори Самуэл Харрисон билан биргаликда Жежиангда савдо имкониятларини ўрганиш учун шимолга сузиб кетди. 1759-йилда у яна шимолга йўл олди ва Нингбога Кантондаги амалдорлар ўртасидаги коррупсия устидан шикоят қилди. У ҳозирги тизимни танқид қилишлари эркин савдонинг янги даврини бошлашига умид қилган эди, лекин бунинг ўрнига нафақат Жежианг портларини очиш режаси барбод бўлди, балки Син ҳукумати ташқи савдога қўшимча чекловлар қўйиш орқали жавоб берди[8] </реф>. Бундан ҳам ёмони, Флинтнинг ўзини Макаога сургун қилиб, у ерда 1759-йил декабрдан 1762-йил ноябргача қамоққа ташлади[14].

Император ва унинг амалдорлари одатий протоколнинг бундай бузилишидан хавотирга тушишди ва вазиятни назорат қилиш учун нимадир қилиш кераклигини тушунишди. [5] Син саройининг олдинги қатъияцизлиги хитойлик савдогарлар ва маҳаллий амалдорларнинг бир гуруҳига ўзларининг молиявий манфаатларига кўра жанубий портдаги ташқи савдони эгаллаб олишларига имкон берган эди[15]. Анъанавий хитой дипломатиясининг асосий тамойилларидан бири бошқа давлатларнинг ваколатли вакилларига Пекин билан алоқа қилишни тақиқлаган эди[16].

“ Хорижий ваҳшийлик қоидаларига нисбатан ҳушёрлик” (ёки “Варбарларга қарши бешта чора-тадбирлар”) деб номланувчи янги қоидалар қуйидагилардан иборат:: 1) Қиш мавсумида Кантонда хорижий ваҳшийлар томонидан савдо қилиш тақиқланади.: 2) Шаҳарга келган чет эллик ваҳшийлар Cоҳонг назорати ва назорат остидаги хорижий факторияларда яшашлари керак.: 3) Хитой фуқароларига хорижий ваҳшийлардан капитал қарз олиш ва улар томонидан ишга жойлашиш тақиқланади.: 4) Хитой фуқаролари хорижлик ваҳшийлардан ҳозирги бозор ҳолати ҳақида ма'лумот олишга уринмасликлари керак: 5) Кирувчи хорижий ваҳший кемалар Вхампоа ё'лларида лангар қо'йишлари ва расмийлар томонидан текширишни кутишлари керак[17].

Баҳолаш

1750-йилларнинг охирларида ер ости миссионерлик фаолиятининг кашф этилиши императорнинг хорижликларни ягона портда тўплаш тўғрисидаги қарорига ҳисса қўшган бўлиши мумкин. Чекловни ўрнатиш тўг'рисидаги фармонида император ички ҳудудларнинг чет элликлар учун стратегик аҳамиятига оид хавотирларни алоҳида таъкидлади: Хитой ҳукумати маслаҳатчилари Г'арбнинг ҳарбий технологик устунлиги ва г'арбликларнинг "о'злари ташриф буюрган ҳар бир ерни забт этишга киришганликлари" ҳақидаги ёзувларидан хабардор эдилар. Император Канси г'арбликларни жуда муваффақиятли, жасоратли, ақлли ва даромадли деб ҳисоблаган ҳолда, агар Хитой заифлашиб қолса, Хитойга жиддий ко'п ё'налишли Г'арб таҳдидидан хавотирда эди.

Кантон тизими Хитойнинг дунёнинг қолган қисми билан савдосига тўлиқ таъсир кўрсатмади. Чунки хитойлик савдогарлар ўзларининг катта уч устунли океан кемалари билан глобал савдода жиддий иштирок этишди. Сиам, Индонезия ва Филиппинга сузиб бориш орқали улар глобал савдо тизимининг асосий ёрдамчилари бўлишди; Бу давр ҳатто Карл Трокки томонидан глобал савдонинг "Хитой асри" сифатида баҳоланди.

Тизимга кўра, император Сянлун Хитой тупроғида хорижликлар билан савдо қилишни фақат лицензияга эга хитойлик савдогарлар (Cоҳонг) билан чеклаб қўйди, Британия ҳукумати эса ўз навбатида фақат Британия Шарқий Ҳиндистон компаниясига савдо учун монопол ҳуқуқ берди. Ушбу тартибга ХИХ асрда Ғарбда эркин савдо ғояси оммалашгунга қадар эътироз билдирилмади[18]. Савдони ягона порт билан чеклаш тушунчаси Испания ва Португалия каби Ғарб мамлакатларида ҳам қўлланган. Хитой савдогарлари Сямен ва Макаодаги ғарбликлар (испан ва португаллар) билан ёки Манила ва Батавиа каби Хитойдан ташқаридаги портлар орқали исталган мамлакат билан эркин ва қонуний савдо қилишлари мумкин эди[19]. Юк ташиш тартибга солинган бўлса-да, император Сянлун маъмурияти ғарб савдогарларининг реквизитларини жойлаштиришда астойдил ҳаракат қилди. Улар ўз ватандошларини бошқаришда ёрдам бериш учун божхона идорасига кўплаб Ғарб ёрдамчиларини ёлладилар. Қиш мавсумида Макаода қолиш тартиби бекор қилинди, Ғарб савдогарлари озиқ-овқат, ичимлик ва асосий материаллар учун солиқдан озод қилинди ва ғарбликлар ва уларнинг мулкига ҳимоя берилди. Хитойлик савдогарларга Син қонуни билан чет элликларни Хитой судларига бериш тақиқланган эди. Чунки император Сянлун чет элликларга яхши муносабатда бўлиш ҳукумат учун муҳим деб ҳисоблаган. 1806-йилда хитойлик амалдорлар инглиз денгизчилари томонидан хитойлик одамнинг ўлдирилиши бўйича инглизлар билан муросага келишди. Чунки маҳаллий фуқаролар адолацизлик деб ҳисоблашса-да, ғарбликлар Хитой қонунларига кўра жазоланишдан бош тортдилар. 1816-йилда император Сянин Британия элчихонасини қўшиқ айтишдан бош тортгани учун ёпиб қўйди, лекин уларга совғалар билан узр сўраган хат юборди (инглизлар уларни ўқимай, омборхонага ташлаб юборишди)[20]. Император Сянлунлорд Макартнига тинчлик ва бойликнинг муҳим рамзи бўлган олтин таёқ берди, аммо инглизлар буни бефойда деб рад этишди[21]. Инглизлар эса Хитой қонунлари ва Хитой сувларида ҳарбий кучларни жойлаштирмаслик ҳақидаги огоҳлантиришларига эътибор бермадилар. Хитой ва Португалиянинг Макаода чет эл кучларини тақиқлаш тўг'рисидаги келишувига қарамай, инглизлар Макаога қўшинларини жойлаштирдилар ва кейин 1812-йилги урушда Кантоннинг ички бандаргоҳида Америка кемаларига ҳужум қилишди (америкаликлар илгари Хитой сувларида ҳам Британия кемаларини талон-торож қилишган). Булар Британиянинг Непалга, Тибетга бостириб кириши ва кейинчалик Непалнинг Хитой вассал давлатига айланганидан сўнг инглизларнинг бостириб кириши билан биргаликда Хитой маъмуриятини Британия ниятларидан шубҳага олиб келди[22].

Биринчи афюн уруши

Кантон 1830-йил

ХВИИИ асрнинг охирларида ғарнинг Хитой чойига нисбатан қондириб бўлмайдигандек кўринган талаби Британия савдо балансида сезиларли камомадга олиб келди. Хитойликлар Ғарб товарларига унчалик қизиқмасди ва фақат кумушни тўлов учун қабул қилишарди. Бу Шарқий Ҳиндистон компаниясини Ҳиндистондаги плантацияларида етиштирилган афюнни мустақил савдогарларга сотишига туртки берди, улар Хитойда афюн ноқонуний бўлишига қарамай, кумуш эвазига сотиш учун уни Хитойга жўнатишди[23]. Хитой афюн импортини то'хтатишга ҳаракат қилди, аммо савдогарлар давом этаверди. Хитойнинг назоратни қайта тиклашга уринишлари Биринчи афюн урушига олиб келди, о'шанда Британия қуролли дипломатияси тезда Хитойни тенг бо'лмаган савдо шартномасини имзолашга мажбур қилди[24][25].

Бекор қилиш

1842-йилги Нанкин шартномаси имзолангандан сўнг, Британия субъэктларига Кантон, Шанхай, Амой (Хиамен), Нингпо (Нингбо) ва Фоочуда "о'зларининг тижорат ишларини олиб бориш учун, ҳеч қандай безовталик ва чекловларсиз яшашга рухсат берилди". Бундан ташқари, Шартноманинг В моддаси Британия савдогарлари ва охир-оқибат барча хорижий савдогарларга янги очилган портларда кантон тизимини бекор қилди[26].

1859-йилда Кантон савдо тизими собиқ факториялардан ғарбда яқин масофада жойлашган Шамиан оролининг қайта тикланган қирғоғидаги янги жойга кўчди. Ўша пайтга келиб Хитой билан ташқи савдонинг катта қисми Буюк Британиянинг ўша пайтдаги мустамлакаси Гонконгга (Нанкин шартномаси бўйича сотиб олинган) ва шимолий портларга кўчиб ўтди. Бунинг сабаби унинг Пекинга, шунингдек, Хитойнинг ички савдосидаги иккала муҳим артерия Буюк Канал ва Сариқ дарёга яқинлигидир. 1866-йилга келиб Кантонда атиги 18 та хорижий фирманинг ваколатхоналари бор эди, шу билан бирга сер Роберт Хартнинг Император денгиз божхона хизматида ишлаган британиялик ҳиндулар ва денгизчилар орасида (божхона текширувлари доирасида қайиқларга чиққан) атиги 60 нафар чет эллик резидентлар бор эди[27].

Мерос

Массачусец умумий касалхонаси, Маклин касалхонаси, Бостон Афинай, Бункер-Хилл ёдгорликлари, жамоат кутубхоналари ва болалар уйи афюн контрабандасидан тушган маблағлар ҳисобидан қурилган.

Гонконг тўлиқ Британия мустамлакасига айланганда, кўплаб савдо шаҳобчалари ғарбий хонг савдогарларининг янги авлоди томонидан бошқарилади. Ушбу компанияларнинг аксарияти ёш Гонконг иқтисодиётининг асосига айланади.

Манбалар

  1. ↑ „Сcене ин Чина“ (ПДФ). Тҳе Wеслеян Жувениле Офферинг: А Мисcелланй оф Миссионарй Информатион фор Ёунг Персонс. ИХ-жилд. Wеслеян Миссионарй Соcиэтй. 1852. Вигнетте-бет. Қаралди: 24-феврал 2016-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  2. ↑ Ли, Х.. Чина ат Wар: Ан Энcйcлопедиа. АБC-CЛИО, 2012 — 201-бет. ИСБН 978-1-59884-415-3. 
  3. ↑ Моте, Ф.W.. Империал Чина 900-1800. Ҳарвард Университй Пресс, 2003 — 850-бет. ИСБН 978-0-674-01212-7. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Счоттенҳаммер 2007.
  5. ↑ 5,0 5,1 Ли 1977.
  6. ↑ Счоттенҳаммер 2010.
  7. ↑ Таипеи Ресеарч Институте (台北研究院) (1987). „Фифтҳ cомпилатион оф Минг/Қинг ҳисториcал материал (明清史料戊编)“. 1-жилд. Таипеи: Зҳонгҳуа Публишинг Буреау (台北: 中华书局). 102-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  8. ↑ 8,0 8,1 „吴伯娅 (Жануарй 1, 2010). "А Cомплаинт абоут тҳе Сингле Порт Традинг Полиcй (一纸诉状与一口通商)" (ин Чинесе). Чинесе Cултуре МедиаCентре (中国文化传媒网). Арчивед фром тҳе оригинал он Фебруарй 2, 2014. Ретриэвед Жануарй 27, 2014.“. 2014-йил 2-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 27-май.
  9. ↑ Роналд C. По. Тҳе Блуэ Фронтиэр: Маритиме Висион анд Поwер ин тҳе Қинг Эмпире. Cамбридге Университй Пресс, 2018 — 152-бет. ИСБН 978-1108424615. 
  10. ↑ Дун 1969.
  11. ↑ Мантиэнне 1999.
  12. ↑ Гао & Фенг 2003.
  13. ↑ Стифлер 1938.
  14. ↑ Шуртлефф & Аояги 2012.
  15. ↑ Фармер, Эдwард Л. (1963), „Жамес Флинт Версус тҳе Cантон Интерест (1755–1760)“, Паперс он Чина, Эаст Асиан Ресеарч Cентер, Ҳарвард Университй (17): 38–66
  16. ↑ Фаирбанк & Тêнг 1941.
  17. ↑ „"Wестерн Cултурал Полиcиэс дуринг тҳе Қианлонг анд Жиақинг Эрас (乾嘉时期清廷的西方文化政策)" (ин Чинесе). Ҳисторйчина.нет (中華歷史网). Ретриэвед Жануарй 30, 2014.“. 2022-йил 23-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 27-май.
  18. ↑ Cонрад Счирокауэр. А Бриэф Ҳисторй оф Чинесе Cивилизатион, 4, иллустратед, Cенгаге Леарнинг, 2012 — 221-бет. ИСБН 978-0495913238. 
  19. ↑ Пеэр Вриэс. Стате, Эcономй анд тҳе Греат Дивергенcе: Греат Бритаин анд Чина, 1680с-1850с. Блоомсбурй Публишинг, 2015 — 353–354-бет. ИСБН 978-1472526403. 
  20. ↑ Wалей-Cоҳен, Жоанна. Тҳе Сехтанц оф Беижинг: Глобал Cурренц ин Чинесе Ҳисторй. Неw Ёрк, Лондон: W. W. Нортон анд Cомпанй, 2000 — 136–137-бет. ИСБН 039324251Х. 
  21. ↑ Wалей-Cоҳен, Жоанна. Тҳе Сехтанц оф Беижинг: Глобал Cурренц ин Чинесе Ҳисторй. Неw Ёрк, Лондон: W. W. Нортон анд Cомпанй, 2000 — 104-бет. ИСБН 039324251Х. 
  22. ↑ Wалей-Cоҳен, Жоанна. Тҳе Сехтанц оф Беижинг: Глобал Cурренц ин Чинесе Ҳисторй. Неw Ёрк, Лондон: W. W. Нортон анд Cомпанй, 2000 — 126, 129–131-бет. ИСБН 039324251Х. 
  23. ↑ Фай, Петер Wард, Тҳе Опиум Wар, 1840–1842: Барбарианс ин тҳе Cелестиал Эмпире ин тҳе эарлй парт оф тҳе нинетеэнтҳ cентурй анд тҳе wай бй wҳич тҳей форcед тҳе гатес ажар (Чапел Ҳилл, Нортҳ Cаролина: Университй оф Нортҳ Cаролина Пресс, 2000) пп.73-4
  24. ↑ Жулиа Ловелл, Тҳе Опиум Wар: Друг, Дреамс анд тҳе Макинг оф Чина (2011)
  25. ↑ Петер Wард Фай, Опиум Wар, 1840-1842: Барбарианс ин тҳе Cелестиал Эмпире ин тҳе Эарлй Парт оф тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй анд тҳе Wар бй Wҳич Тҳей Форcед Ҳер Гатес (1998)
  26. ↑ "Тҳе Говернмент оф Чина ҳавинг cомпеллед тҳе Бритиш Мерчанц традинг ат Cантон то деал эхcлусивелй wитҳ cертаин Чинесе Мерчанц cаллед Ҳонг Мерчанц (ор Cоҳонг) wҳо ҳад беэн лиcенсед бй тҳе Чинесе Говернмент фор тҳат пурпосе, тҳе Эмперор оф Чина агреэс то аболиш тҳат праcтиcе ин футуре ат алл Порц wҳере Бритиш Мерчанц май ресиде, анд то пермит тҳем то cаррй он тҳеир мерcантиле трансаcтионс wитҳ wҳатевер персонс тҳей плеасе"
  27. ↑ Деннйс 1867.

Библиография

  • Дун, Жен Ли (Транс.). Чина ин транситион, 1517–1911. Неw Ёрк, Ван Ностранд Реинҳолд, Инc., 1969. ИСБН 0-442-04778-9. 
  • Фаирбанк, Ж.К.; Тêнг, С.Й. (1941). „Он тҳе Ч'инг Трибутарй Сйстем“. Ҳарвард Жоурнал оф Асиатиc Студиэс. 6-жилд, № 2. 135–246-бет. дои:10.2307/2718006. ЖСТОР 2718006.
  • Счоттенҳаммер, Ангела. Традинг нетwоркс ин эарлй модерн Эаст Асиа. Wиэсбаден: Ҳаррассоwитз Верлаг, 2010. ИСБН 978-3-447-06227-5. 
  • Стифлер, С.Р. (1938). „Тҳе лангуаге оф студенц оф тҳе Эаст Индиа Cомпанй'с Cантон фаcторй“. Жоурнал оф тҳе Нортҳ Чина Бранч оф тҳе Роял Асиатиc Соcиэтй. 69-жилд.

Қўшимча ўқиш

  • Лоуис Дермигнй, Ла Чине эт л'Оccидент: ле cоммерcе à Cантон ау ХВИИИэ сиècле, 1719-1833. Париж: СЕВПЕН, 1964-йил.
  • 0934223351
  • Лиу Ёнг, Голландиялик Шарқий Ҳиндистон компаниясининг Хитой билан чой савдоси, 1757–1781. Лейден ва Бостон: Брилл, 2007-йил.ИСБН 90-04-15599-6ИСБН 90-04-15599-6
  • Хоҳ-Чеунг Муи ва Х. Лорна Муи, Монополияни бошқариш: Шарқий Ҳиндистон компаниясининг чой савдосини о'рганиш, 1784-1833. Ванкувер: Британия Колумбияси университети нашриёти, 1984-йил.ИСБН 0-7748-0198-0ИСБН 0-7748-0198-0
  • 9781421422510
  • Пол Артур Ван Дейк. Кантон савдоси: Хитой соҳилидаги ҳаёт ва корхона, 1700-1845. Гонконг университети нашриёти, 2005-йил.ИСБН 962-209-749-9ИСБН 962-209-749-9.
  • Пол Артур Ван Дейк. Кантон ва Макао савдогарлари: ХВИИИ аср Хитой савдосида сиёсат ва стратегиялар. Гонконг университети нашриёти.2011.ИСБН 978-988-8028-91-7ИСБН 978-988-8028-91-7
  • Зҳуанг Гуоту, чой, кумуш, афюн ва уруш: 1740-1840-йилларда Хитойга халқаро чой савдоси ва г'арбий тижорат кенгайиши. Хиамен: Хиамен университети нашриёти, 1993-йил.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Kanton_tizimi" dan olindi