"...Билинар-билинмас ё'лда бо'лмасин нимаики қилмайлик, албатта, кимгадир ёки нимагадир та'сир о'тказамиз. Нега уйимизда учиб юрган пашша учиши бутун оламдаги шабаданинг ҳосил бо'лишига сабаб бо'лади?" -- Соф Сабаб Шаҳзодаси

— Нортон Жустер, Тҳе Пҳантом Толлбоотҳ
Лорензнинг г'айриоддий аттракторининг плакатлари қимматлари ρ=28, σ = 10, β = 8/3. Ко'пқириқ та'сири ёки бошланг'ич шароитларга нисбатан сезгир бог'лиқлик динамика тизимининг хусусиятидир, бу эса турли хил о'з ихтиёри билан яқин бо'лган алтернатив бошланг'ич шароитлардан бошланади, такрорланган нуқталар о'заро ихтиёрий тарқалган бо'лади.

Файл:Доубле пендулум симултанеоус реалисатионс.огв Хаос назариясига ко'ра капалак эффекти бу дастлабки ҳолатдаги кичик бир -о'згариш кейинчалик бунданда каттароқ натижаларга олиб келишидир.

Бу атаманинг келиб чиқиши, асосан,математик ва метеоролог Эдуард Нортон Лорензнинг илмий ишлари билан бог'лиқ. Лоренз дастлаб бу ҳодисани тасвирлаш учун денгиз чаг'алайи ва бо'ронни мисол қилиб ко'рсатган, я'ни шамол бо'лиши учун чаг'алайлар қанот қоқиши лозим. Бироқ, кейинчалик о'з назарияси жозибадорроқ чиқиши учун 1972-йилда чаг'алай о'рнига капалакдан фойдаланган[1]. У бу эффекни об-ҳаво моделидаги о'згаришларни кузатиш орқали аниқлаган, я'ни то'г'ри об-ҳаво ма'лумотига эга бо'лиш учун об-ҳаво моделига киритилган дастлабки ма'лумотлар муҳим аҳамиятга эга бо'лган. .Дастлабки ма'лумотлар то'г'ри киритилмаган тақдирда ёки умуман киритилмаганда об-ҳаво ма'лумотлари ҳақидаги натижалар аниқ бо'лмаган. Дастлабки кичик бир арзимаган о'згаришлар сезиларли даражада катта натижаларни олиб келган[2].

Об-ҳаводаги кичик бир о'згариш каттагини сабабларга олиб келиши ҳақидаги фикр аввалига франсуз математиги ва физиги Генри Пуанкер томонидан тан олинган. Америкалик математик ҳамда файласуф Норберт Wиэнер ҳам ушбу назарияга о'з ҳиссасини қо'шган.

О'ша пайтлардан буён "Капалак эффекти" атамаси фақатгина об-ҳаво мавзусида ишлатибгина қолмай, балки кичик сабаб катта натижага олиб келиши мумкин бо'лган кенг жабҳаларда қо'лланилиб келинмоқда

Келиб чиқиши

Фихте Иоган Готлибнинг "Инсоният касби-кори" (1800) китобида: ""Сиз бутун бир тупроқ уюмига ҳеч қандай та'сир о'тказмасдан, ҳаттоки, бир дона қум заррасини ҳам о'з жойидан о'згартира олмайсиз," - деб ёзилган.

Хаотика назарияси ҳамда дастлабки та'сирнинг умумий бо'гликлиги ко'плаб адабий манбаларда эслаб о'тилган. Бунга 1890-йилдаги Пуанкаренинг уч жисм муаммоси ҳодисаси яққол мисол бо'лиши мумкин. Кейинчалик у бу ҳодиса ко'плаб соҳаларда, мисол учун метеорологияда ҳам ко'п учраши мумкинлигини илгари сурган[3].

1898-йилда Жак Ҳадамард траекторияларнинг тушиш бо'лган жойларидаги умумий фарқларни қайд этган. Пиер Дуем бо'лса 1908-йилда бу ҳолатнинг эҳтимолий аҳамиятини атрофлича ко'риб чиққан.

1950-йилда Алан Турингнинг та'кидлашича ма'лум бир пайтда сантиметрнинг миллиарддан бир қисмини ташкил қилувчи бир дона электрон заррасининг о'рнини о'згартириш йиллар о'тиб одам боласини қор ко'чкисидан вафот этиш ёки тирик қолишини ҳал қилиши ҳам мумкин экан[4].

Кичик бир капалакнинг о'лими кейинчалик муҳим тарихий ҳодисаларга о'з та'сирини о'тказганлиги ҳақидаги бизга таниш энг биринчилардан бо'лган манба Рей Бредбери томонидан ёзилган "Чақмоқ овози" деб номланган кичик ҳикоядир. "Чқамоқ овози" ҳикояси вақт бо'йлаб саёҳатларни о'з ичига олади[5].

Аниқроқ қилиб айтганда, Лоренз қуйидаги жумлаларни э'лон қилишидан аввал 1962-йилда ёзилган ва дунё бо'йлаб машҳурликка эришган болалар китобида: "Митти бир ҳашаротнинг қанот қоқиши бутун бир атмосферадаги шамолларнинг ҳосил бо'лишига сабаб бо'лади," - деб ёзилган.

1961-йилда Лоренз рақамли компютер дастуридан об-ҳаво башоратида фордалана туриб башоратни билиш учун аниқ рақамлар киритиши керак эди. Лоренз 0.5066127 рақамлари о'рнига 0.506 рақамларини киритган, шундай қилиб натижа умуман кутилмаган бо'лган.   Ба'зи олимларнинг та'кидлашида об-ҳаво башоратидаги хатолар Капалак эффектига унчалик бог'лиқ эмас экан[6]. Девид Оррел об-ҳаво башоратидаги хатолар, асосан, компютер дастуридаги етишмовчиликлар сабабли бо'лишини қайд этган. Дастлабки киритиладиган кичик ма'лумотларнинг аҳамияти эса унчалик рол о'йнамас эмиш[7][8].

"Капалак эффекти" аввалига Лорензнинг 1963-йилги илмий ишида дастлабки ҳолатга умумий бог'лиқлик назарияси каби изоҳланган бо'лишига қарамай, "Капалак" атамаси унинг 1969-йилги ишида батафсил та'рифланган[9][10].Лоранз, ҳаттоки, бутун атмосферадаги кичик зарралар қандай қилиб катта натижаларга олиб келиши мумкинлигини аниқлашнинг математик формуласини ҳам ишлаб чиқди. У о'зи ишлаб чиққан математил формула ма'лум воқеа ва ҳодисани келажакдаги аниқ бир вақтгача ҳисоблай олишини, бундан уёг'ига киритиладиган қийматлар қанчалик аниқлаштирилмасин аниқлаш имконсизлигини айтиб о'тган.

Физик тизимларида

Об-ҳаво ҳолатида

Хулоса

Капалак эффектидан, асосан, об-ҳаво башоратларини аниқлашда кенг фойдаланилади. Иқлимшунос олим Жеймс Аннан ва Вилям Коннолейнинг тушунтиришича Хаотика назарияси об-ҳаво башоратини ишлаб чиқиш методларида жуда ҳам аҳамиятга эга, айниқса, дастлабки муҳим ма'лумотларнинг то'г'ри киритилиши аниқ натижа олиш учун жуда аҳамиятлидир.

Жамиятда ишлатилиши

Капалак эффекти бир неча жабҳаларда, мисол учун адабиёт соҳасида (Чақмоқ овози), филмларда, телевидион ко'рсатувлатрда, видео о'йинларида (О'згача ҳаёт), суний интеллект ёрдамида яратиладиган тил дастурларида ва ко'плаб бошқа о'ринларда муҳим аҳамиятга эга.

Фойдаланилган адабиётлар

  1. ↑ „Wҳен Лоренз Дисcоверед тҳе Буттерфлй Эффеcт“ (2015-йил 22-май). Қаралди: 2021-йил 23-декабр.
  2. ↑ Лоренз, Эдwард Н. (Марч 1963). "Детерминистиc Нонпериодиc Флоw". Жоурнал оф тҳе Атмоспҳериc Сcиэнcес 20 (2): 130–141. дои:10.1175/1520-0469(1963)020<0130:днф>2.0.cо;2. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/жоурнал-оф-тҳе-атмоспҳериc-сcиэнcес_1963-03_20_2/паге/130. 
  3. ↑ Стевес, Бонниэ. Тҳе Рестлесс Универсе Апплиcатионс оф Гравитатионал Н-Бодй Дйнамиcс то Планетарй Стеллар анд Галаcтиc Сйстемс. УСА: CРC Пресс, Септембер 2001. ИСБН 0750308222. Қаралди: 2014-йил 6-январ. 
  4. ↑ Cомпутинг Мачинерй анд Интеллигенcе
  5. ↑ Флам. „Тҳе Пҳйсиcс оф Рай Брадбурй'с "А Соунд оф Тҳундер"“. Тҳе Пҳиладелпҳиа Инқуирер (2012-йил 15-июн). 2015-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 2-сентябр.
  6. ↑ Оррелл, Давид; Смитҳ, Леонард; Баркмеижер, Жан; Палмер, Тим (2001). "Модел эррор ин wеатҳер фореcастинг". Нонлинеар Проcессес ин Геопҳйсиcс 9 (6): 357–371. дои:10.5194/нпг-8-357-2001. 
  7. ↑ Оррелл, Давид (2002). "Роле оф тҳе метриc ин фореcаст эррор гроwтҳ: Ҳоw чаотиc ис тҳе wеатҳер?". Теллус 54А (4): 350–362. дои:10.3402/теллуса.в54и4.12159. 
  8. ↑ Оррелл, Давид. Трутҳ ор Беаутй: Сcиэнcе анд тҳе Қуэст фор Ордер. Неw Ҳавен: Яле Университй Пресс, 2012 — 208-бет. ИСБН 978-0300186611. 
  9. ↑ „Предиcтабилитй: Доэс тҳе Флап оф а Буттерфлй'с Wингс ин Бразил Сет Офф а Торнадо ин Техас?“. 2022-йил 9-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 23-декабр.
  10. ↑ Лоренз, Эдwард Н. (Жуне 1969). "Тҳе предиcтабилитй оф а флоw wҳич поссессес манй сcалес оф мотион". Теллус ХХИ (3): 289–297. дои:10.1111/ж.2153-3490.1969.тб00444.х.