Ziyosfera

Karfagen

Карфаген (финикийча Картадашт — янги шаҳар) — Шимолий Африкадаги қадимги шаҳар-давлат (ҳозирги, Тунис шаҳар атрофи). Финикийлар томонидан мил.ав. 825-йилда барпо қилинган. Карфаген мил. ав. ИИИ асрнинг бошига келиб Шимолий Африка, Сицилия (Сиракузадан ташқари), Сардиния ва Жануний Испанияни босиб олгач, Ўрта денгиз бўйидаги қудратли давлатга айланган, бу эса у билан Рим ўртасидаги тўқнашувни келтириб чиқарган. Пуни урушлари (мил.ав. 264—146-йил)даги мағлубиятдан кейин Карфаген римликлар томонидан вайрон қилинган (146), унинг асосий ҳудуди Римнинг Африка вилояти таркибига киритилган, қолгани Нумидияга берилган. Карфаген санъати ва маданиятига оид моддий маданият ёдгорликлари оз миқдорда сақланиб қолган[1][2]. Карфаген— Карфаген музейи жойлашган шаҳарнинг замонавий номи. Карфаген Тунис вилоятининг бир қисмидир. Ҳозир Президент қароргоҳи ва Карфаген университети Карфагенда жойлашган.

Карфаген
Координаталари 36°51′10″Н 10°19′24″Э / 36.8528°Н 10.3233°Э / 36.8528; 10.3233
Жойлашув Тунис
Харита

Қарт-Ҳадашт номи (пун ёзувида Қрт-ḥдšт унлиларисиз) Финикия тилидан „янги шаҳар“ деб таржима қилинган.

Ўзининг бутун тарихи давомида Карфаген эрамиздан аввалги биринчи минг йилликда Ўртаер денгизининг жануби-ғарбий қисмининг катта қисмида ҳукмронлик қилган Финикия томонидан асос солинган Карфаген давлатининг пойтахти бўлган[3]. Тириялик малика Алисса, Элисса ва Дидо шаҳарнинг асосчилари ҳисобланади. Таорминалик Тимейнинг ёзувларига кўра, Дидо ўз ватанини тарк этишга мажбур бўлгади ва Замонавий Тунис кўрфазининг қирғоғига келиб, у шаҳар қуриш учун маҳаллий қабилалардан ер сотиб олишга қарор қилди. Унга фақат битта ҳўкиз териси қоплаган ерни сотиб олишга рухсат берилди. Кейин Дидо буқанинг терисини олиб, ингичка чизиқлар билан кесиб ташлади, улар билан тик қирғоқ тепалигини ўраб олди ва у ерда Бирса номи билан машҳур қал’а қурди. Айнан шу қал’адан Карфаген ўз тарихини бошлайди. Шунингдек, у империяга асос солди ва минтақада ҳокимиятга даъво қила бошлади, бу эса бир неча асрлар ўтиб Вандаллар келгунига қадар Рим учун ягона экзистенсиал таҳдидга айланди[4].

Пуни урушларидан кейин Карфаген милоддан аввалги 146-йилда римликлар томонидан босиб олинган ва вайрон қилинган, аммо кейинчалик қайта қурилган Рим империясининг Африка провинсиясидаги энг муҳим шаҳри, йирик маданий, кейин эса илк христиан ва черков маркази бўлган. Кейин шаҳар вандаллар томонидан босиб олинди ва Вандаллар қироллигининг пойтахтига айланди. Византияликлар Вандал урушида уни қайтариб олгандан кейин бу мақомини йўқотди[5].

Бироқ араблар истилосидан кейин Карфаген яна таназзулга юз тутди. Шаҳар Шарқий Рим империясига қайтмаслиги учун 698-йилги Карфаген жангидан кейин Умавийлар қўшинлари томонидан талон-тарож қилинган ва вайрон қилинган. Ҳафсидлар шаҳардан душман кучлар учун таянч бўлиб қолмаслиги учун уни бутунлай вайрон қилишга қарор қилдилар[6].

Ўрта асрларда минтақавий ҳокимият Кайруанга ўтди. ХХ асрнинг биринчи ўн йилликларида Карфаген муниципалитети сифатида бирлаштирилган Туниснинг қирғоқ чеккасига айлана бошлади[7].

Археологик жойлар биринчи марта 1830-йилда Дания консули Кристиан Тухен Фалбе томонидан текширилган. 1831-йилда Парижда Карфагенни ўрганиш жамияти очилди. ХИХ асрнинг иккинчи ярмида Чарлз Эрнест Боэҳле ва Алфред Луи Делаттре томонидан қазиш ишлари олиб борилган. 1874-йилдан бери Карфагенда қазишмалар Франсия Ёзувлар академияси раҳбарлигида олиб борилмоқда. Карфаген миллий музейи 1875-йилда кардинал Чарлз Лавигери томонидан ташкил этилган. Карфаген палео-христиан очиқ осмон остидаги музейида 1975-йилдан 1984-йилгача ЙУНЕСКО ҳомийлигида қазилган ашёлар сақланади[8][9].

Жойлашуви

Карфаген

Карфаген О'рта Ер денгизининг Африка қирғоғида, Тунис шимолидаги замонавий Тунис шаҳридан тахминан ўн километр шарқда жойлашган. Шаҳар шарқда Тунис кўрфази, шимолда Себхет Ариана лагунаси ва жанубда Тунис кўли билан чегарадош ярим оролда жойлашган. Карфаген Левант ва Гибралтар ўртасидаги энг муҳим Финикия савдо йўлида жойлашган. Унинг Сицилия бўғозида жойлашгани Ўрта ер денгизидаги денгиз савдосини назорат қилиш имконини берди. Бу шаҳарнинг иқтисодий ва ҳарбий ҳукмронлигининг асосий сабаби эди. Шу билан бирга, Сицилия ва Тиррен денгизи ва Шимолий Ўрта ер денгизи ўртасида алоқа мавжуд эди. Шаҳарда иккита йирик сунъий бандаргоҳ қурилган бўлиб, улардан бири 220 та ҳарбий кемадан иборат улкан флотни ўз ичига олади. Девор билан ўралган минора иккала портга қараган. Шаҳарда 23 миля (37 км) узунликдаги улкан деворлар бор эди, улар ўхшаш шаҳарларнинг деворларидан узунроқ эди. Тахминан 3 миля (4,8 км) ғарбдаги Истҳмусдаги деворлар ҳақиқатан ҳам катта эди ва ҳеч қачон бузилмаган. Жойлашув стратегик жиҳатдан қулай эди, чунки бу шаҳарни қуруқликдан ҳимоя қилишни осонлаштирди.

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  2. ↑ „Источник“. 2023-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 25-август.
  3. ↑ Ҳитчнер, Р.; Р. Талберт; С. Гиллиэс; Ж. Åҳлфелдт; Р. Wарнер; Ж. Беcкер; Т. Эллиотт. „Плаcес: 314921 (Cартҳаго)“. Плеиадес. 2013-йил 18-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 7-апрел.
  4. ↑ „Ф-ЛЕ Дидо анд тҳе Фоундатион оф Cартҳаге“ (эн). Иллустративе Матҳематиcс. Иллустративе Матҳематиcс. 2018-йил 14-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 17-декабр.
  5. ↑ Босwортҳ, C. Эдмунд. Ҳисториc Cитиэс оф тҳе Исламиc Wорлд. Брилл Аcадемиc Пресс, 2008 — 536-бет. ИСБН 978-9004153882.  „Источник“ (деадлинк). 2021-йил 18-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 17-декабр.
  6. ↑ Анна Леоне. Чангинг Тоwнсcапес ин Нортҳ Африcа фром Лате Антиқуитй то тҳе Араб Cонқуэст, 2007 — 179–186-бет. ИСБН 9788872284988.  „Источник“ (деадлинк). 2020-йил 12-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 17-декабр.
  7. ↑ Cрусадес – Медиэвал Wорлдс ин Cонфлиcт Тҳомас Ф. Мадден: , 2018 — 113, 184-бет. ИСБН 9780198744320.  „Источник“ (деадлинк). 2021-йил 18-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 17-декабр.
  8. ↑ Скелетал Ремаинс фром Пуниc Cартҳаге До Нот Суппорт Сйстематиc Саcрифиcе оф Инфанц
  9. ↑ Анcиэнт Cартҳагинианс реаллй дид саcрифиcе тҳеир чилдрен. (Wайбаcк Мачине сайтида 2024-04-27 санасида архивланган) Университй оф Охфорд Неwс 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Karfagen" dan olindi