Karl-Marks-Allee
Карл-Маркс-Аллеэ — ГДР томонидан 1952-1960-йилларда Берлин Фридрихшайн ва Митте шаҳарларида қурилган монументал социалистик булвар. Бугунги кунда хиёбон Карл Маркс номи билан аталади. Уни Берлиннинг Неукöллн туманидаги Карл-Маркс-Страßэ билан адаштирмаслик керак.
Булвар 1949-1961-йилларда Сталиналлеэ номини олди (илгари Гроßэ Франкфуртер Страßэ) ва Иккинчи Жаҳон Урушидан кейин Шарқий Германиянинг реконструксия дастурининг энг муҳим қурилиш лойиҳаси эди. Кўча меъморлар Ҳерман Ҳенселманн, Ҳартманн, Ҳопп, Леучт, Паулиcк ва Соурадний томонидан ишчилар учун кенг ва ҳашаматли квартиралар, шунингдек, дўконлар, ресторанлар, кафелар, сайёҳлик меҳмонхоналари ва улкан кинотеатр — Кино Интернатионални ўз ичига олиши учун ишлаб чиқилган.
Кенглиги 89 метр ва узунлиги 2 километр деярли тўй торти услубида яратилган монументал саккиз қаватли бинолар билан қопланган, Совет Иттифоқининг социалистик классикаси. Ҳар бир чеккасида Ҳерманн Ҳенселманн томонидан ишлаб чиқилган Франкфуртер Тор ва Страусбергер майдонида қўш миноралар мавжуд. Бинолар фасад қопламалари билан фарқланади, уларда Карл Фридрих Шинкелнинг анъанавий Берлин нақшлари акс эттирилган. Биноларнинг аксарияти архитектура керамика билан қопланган.
1989-йилга келиб, бу биноларнинг ташқи жабҳаларидаги безакларнинг ярми қулаб тушган[1], бу эса пиёдаларни ҳимоя қилиш учун баъзи жойларда тротуарлар устига бошпана иншоотлари қуришни талаб қилди.
Учинчи Бутунжаҳон ёшлар ва талабалар фестивали муносабати билан комсомол делегацияси томонидан Шарқий Германия ҳукуматига совға қилинган монументал Сталин ҳайкали 1951-йил 3-августда янги лойиҳалаштирилган ва таъсирчан булвардаги жойга вақтинча ўрнатилди. У 1961-йилга қадар ўша ерда қолди, у десталинизация жараёнидаги яширин операция натижасида олиб ташланди.
1953-йил 17-июнда Сталиналия давлатнинг мавжудлигини хавф остига қўйган ишчилар қўзғолони марказига айланди. Қурувчилар ва қурилишчилар коммунистик ҳукуматга қарши намойишга чиқди ва бу миллий қўзғолонга олиб келди. Совет танклари ва қўшинлари билан қўзғолон бостирилди, натижада камида 125 киши ҳалок бўлди.
Кейинчалик кўча Шарқий Германиянинг ҳар йили ўтказиладиган 1-май паради учун фойдаланилган, унда минглаб аскарлар, танклар ва бошқа ҳарбий машиналар коммунистик ҳукуматнинг қудрати ва шон-шуҳратини намойиш этишган.
1961-йил охирида десталинизация кўчанинг марксизм асосчиси номи билан ўзгартирилишига олиб келди. 1989/1990-йилларда Шарқий Европа коммунизми қулаганидан бери кўча номини урушдан олдинги Гроßэ Франкфуртер Страßэ номига ўзгартириш вақти-вақти билан муҳокама қилиниб келинмоқда, аммо ҳозирча аниқ натижалар йўқ.
Кейинчалик булвар постмодернистлар томонидан ёқиб юборилган. Филипп Жонсон уни „катта миқёсдаги ҳақиқий шаҳарни режалаштириш“ деб таърифлаган. Алдо Росси эса уни „Европанинг сўнгги буюк кўчаси“ деб атаган[2]. Германия бирлашганидан бери биноларнинг аксарияти, шу жумладан иккита минора тикланди.
Харид қилиш
1950-йилларда қуриб битказилганидан сўнг, булвар берлинликлар ва меҳмонлар орасида жуда машҳур эди. Одамлар дўконларда тўпланишарди. „Сталин булваридаги дўконларга Э чизиғини олиб бориш“ нафақат жозибали шиор, балки Шарқий Германия пойтахтидаги кундалик ҳаётга ҳам хос эди. Одамлар бошқа жойда топилмайдиган нарсаларни топишлари мумкин эди ва савдо обектлари бутун ГДР учун намуна бўлди. Дўконлар жуда хилма-хилликни таклиф қилди ва дид билан безатилган эди. Одамлар Сйбйлле ёки Космос каби кафеларда дам олишлари мумкин бўлган. Кечқурун эса улар ўз меҳмонларини Варшау (Варшава), Букарест (Бухарест) (18 % алкоголли Руминия пивоси билан машҳур) ёки Будапешт каби машҳур ресторанлардан бирига олиб боришлари мумкин[3].
Тез орада булвар ГДРда харидорлар севган ҳудудга айланди. Шунингдек, у ташриф буюрувчиларни ўзининг „социалистик қардош давлатлар“ маданияти билан таништиришнинг мафкуравий функсиясини бажарди[3]. Ғарбдан ташриф буюрувчилар учун харид қилиш аралаш тажриба эди. Аксарият дўконлар Шарқий Германия банкидан Ғарбий Германия маркалари Шарқий Германия маркаларига 1:1 нисбатда алмаштирилганлигини кўрсатувчи квитансиясиз сотиб олинган товарлар учун тўловни қабул қилмаган. Ғарбда айирбошлаш курси 1:8 эди, лекин кўпчилик ресторан ва китоб дўконларини кўриш учун бу талабларга эътибор бермади, шунинг учун савдолашиш мумкин эди.
"Сталин ҳаммоми"
2009-йил феврал ойида аноним муаллиф Википедиянинг немис тилидаги саҳифасида „Карл-Маркс-Аллеэ“ мақоласини таҳрир қилиб, ГДР даврида биноларнинг фасадлари кафел билан қопланганлиги сабабли йўл „Сталин ҳаммоми“ лақабини олганлигини даъво қилган. Кейинчалик бир қанча оммавий ахборот воситалари бу даъвони такрорлади[4][5][6]. Бу термин учун муқобил текшириш берилмаган, бу ўз-ўзидан ҳавола қилинган иборадир.
Берлинер Зеитунг газетасига ёзган мактубида „Сталин ҳаммоми“ атамаси ГДР даврида ҳақиқатан ҳам кенг тарқалганми ёки йўқми деган савол туғилгандан сўнг[7], газета журналисти Андреас Копиэтз бу иборани ўзи ўйлаб топганлигини тан олган мақолани чоп этди. Википедия муҳаррири сифатида аноним номи билан мақолани таҳрирлаган фойдаланувчи кейин оммага маълум бўлди[8].
Оммабоп оммавий ахборот воситаларида
Булвар Бертолт Брехтнинг 1953-йилдаги Шарқий Германия қўзғолони ҳақидаги „Диэ Лöсунг“ сатирик шеърида ўзининг собиқ номи Сталиналлеэ билан тилга олинган.
Фотосуратлар
-
Франкфуртер Тордаги гумбазли минора -
Сталин давридаги турар-жой блокининг жабҳаси -
Сталин давридаги турар-жой блокининг жабҳаси -
Фасад деталлари -
Карл-Маркс-Аллеэдан Берлин телеминораси томоннинг ко'риниши. -
Страусбергер майдони, булварнинг г'арбий чеккаси -
Карл-Маркс-Аллеэ Франкфуртер Тор ва Телевизион минораси билан -
Сталин давридаги бинонинг яқин ко'риниши -
Сталиналеэ. 1950-йил -
Сталиналеэ. 1959-йил -
"5 йиллик режа" почта маркалари серияси. 1953-йил: Wеберwиэсе метро бекати яқинидаги ко'п қаватли уй олдида турган оила -
Берлин, Сталиналеэ -
Карл-Маркс- Аллеэдаги тирбандлик -
Карл-Маркс-Аллеэнинг юқоридан ко'риниши. 2019-йил
Манбалар
- ↑ „Сталиналлеэ: Палаcес фор тҳе wоркерс“. Висит Берлин. Берлин Тоурисмус & Конгресс ГмбҲ. Қаралди: 2022-йил 2-июл.
- ↑ Ладд, Бриан. Тҳе Гҳосц оф Берлин: Cонфронтинг Герман Ҳисторй ин тҳе Урбан Ландсcапе. Чиcаго: Университй оф Чиcаго Пресс, 1998 — 187-бет. ИСБН 978-0-226-46762-7.
- ↑ 3,0 3,1 „Карл-Марх-Аллеэ, Берлин, информатион боард | Флиcкр - Пҳото Шаринг!“. Флиcкр (2012-йил 11-декабр). Қаралди: 2014-йил 4-феврал.
- ↑ Дас лäнгсте Бауденкмал Эуропас [Тҳе лонгест монумент ин Эуропе] ин Берлинер Моргенпост. 1 Марч 2011.
- ↑ „Виэл Платз, wениге Кунден“. МОЗ.де. 2018-йил 28-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-сентябр.
- ↑ „Начричтен“ (де). БерлинОнлине.де (2011-йил 25-феврал). Қаралди: 2014-йил 4-феврал.
- ↑ „Начричтен“ (де). БерлинОнлине.де (2011-йил 1-март). Қаралди: 2014-йил 4-феврал.
- ↑ „Начричтен“ (де). БерлинОнлине.де (2011-йил 24-март). Қаралди: 2014-йил 4-феврал.
Ҳаволалар
Медиа релатед то Карл-Марх-Аллеэ (Берлин) ат Wикимедиа Cоммонс
- Карл-Маркс-Аллининг фотосаёҳати (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-11-17 санасида архивланган)