Karl Menger
Карл Менгер (1902-йил, 13-январ – 1985-йил, 5-октябр) Австриялик математик, иқтисодчи Cарл Менгернинг ўғли эди. Математикада Менгер алгебра майдони назарияси ва паст регулярлик (силлиқлик) эгри чизиқлар ва ўлчов назарияси билан шуғулланган; граф назариясида эса Менгер теоремаси билан танилган. Математикадан ташқари, Менгер ўйинлар назарияси ва ижтимоий фанларга катта ҳисса қўшган.
| Карл Менгер | |
|---|---|
 | |
| Таваллуди |
13-январ 1902-йил Вена, Австрия-Венгрия |
| Вафоти |
5-октябр 1985-йил (83 ёшда) Ҳигҳланд Парк, Иллиноис, УСА |
| Соҳаси | Математика |
| Иш жойлари |
Иллинойс технология институти Нотрдам университети Вена университети |
| Тезис сарлавҳаси | Üбер диэ Дименсионалитäт вон Пунктменген |
| Академик раҳбарлари | Ҳанс Ҳаҳн |
| Машҳур шогирдлари |
Абраҳам Wалд Wитолд Ҳуреwиcз Георг Нöбелинг |
Биографияси
Карл Менгер Ҳанс Ҳаҳнинг талабаси бўлган ва 1924-йилда Вена университетидан докторлик дипломини олган. Л.Э.Ж.Броуwер 1925-йилда Менгерни Амстердам университетига ўқитишга таклиф қилади. 1927-йилда у Венага қайтди ва у ерда профессорлик даражасини олди. 1930–1931-йилларда у Ҳарвард университети ва Риcе институти ташриф буюрган. 1937-йилдан 1946-йилгача Нотре Дам университети профессоридир. 1946-йилдан 1971-йилгача у Чикагодаги Илинойс технология институтида профессор бўлган. 1983-йилда ИИТ Менгерга инсонпарварлик ҳарфлари ва илм-фанлари доктори даражасини берди[1].
Математикага қўшган ҳиссаси
.jpg)
Унинг энг машҳур ишларидан бири Менгер шимгичи (Сиэрпински шимгичи деб нотўғри танилган) эди. Шунингдек, бу Cантор тўплами билан боғлиқ.
Артур Кейли билан Менгер масофа геометриясининг асосчиларидан бири ҳисобланади; айниқса, бурчак ва эгрилик тушунчаларининг тўғридан-тўғри ўлчанадиган физик катталиклар, я'ни масофа қийматларининг нисбатлари нуқтаи назаридан расмийлаштирилган та'рифларига эга бўлиш орқали. Ушбу та'рифларда учрайдиган характерли математик ифодалар Кейли-Менгер детерминантларидир.
У 1920-йилларда Венадаги фалсафа ва жамият музокаралари олиб бориладиган айлананинг а'зоси эди. Ўша вақт ичида у Санкт-Петербург парадокси бўйича та'сирчан натижани иқтисоддаги фойдалилик назариясига қўллаш номи билан нашр этди; бу натижа тубдан нотўғри деб танқид қилинди[2] [3]. Кейинчалик у Оскар Моргенстерн билан бирга ўйин назарияси ривожлантиришга ҳисса қўшди.
Менгер "Эконометрик жамият" нинг асосчиси эди.
Асарларидаги иқтисодий қарашлари
У инсонларнинг эҳтиёжини ўрганиш орқали маҳсулотга талабни қондириш йўлларини ҳамда эҳтиёжларини қондира оладиган маҳсулотларни таҳлил қила олди. Менгер инсоннинг индивидуал қизиқишини эмас, балки унинг буюмларга муносабатини иқтисодий категория сифатида қарайди. Қимматлилик унинг ғоясида суб'эктив, чунки ма'лум бир шахс томонидан буюмнинг индивидуал баҳоси ва унинг нафлилиги англашидир. Бу инсон онгидан ташқарисида буюмнинг қимматлилиги йўқ бўлса ҳам, аммо у инсон онгида қимматга эга бўлади. Буюм фойдалилигини Менгер икки кўринишда акс эттиради: биринчиси иқтисодий маҳсулотлар — бу эҳтиёжларнинг юқорилиги билан ўз қиматига эга ноёб маҳсулотлардир, ноиқтисодий маҳсулотлар эса кенг тарқалган ва шу сабабли уларнинг инсон учун қиймати паст буюмлар деб та'рифлашади. Улар ўртасидаги чегара эгилувчан: бирор бир буюмнинг камайиши ёки кўпайиши бир категориядан иккинчи категорияга ўтишига сабаб бўлади. Менгер шунингдек маҳсулотларни кетма-кетлигини ҳам ажратган: биринчи тартибдаги маҳсулотлар - бу натижавий маҳсулотлар, иккинчи тартибдаги маҳсулотлар биринчисини ишлаб cгҳиқариш учун керак бўладиган маҳсулотлардир (ҳозирги тил билан айтганда айланма маҳсулотлар). Менгер айтадики, ишлаб чиқаришнинг кенгайиши ва мураккаблашиши оқибатида вақт (я'ни ишлаб чиқариш вақти) кўпаяди, бу натижавий маҳсулотни ишлаб чиқариш вақтини узайтиради.
Мероси
Менгернинг энг узоқ ва сўнгги академик лавозими Иллиинойснинг технология институтида бўлган, у ҳар йили ИИТ Карл Менгер ма'рузасини давомли ўтказиб боради ва ҳар йили олий ўқув юртининг иқтидорли талабаларига ИИТ Карл Менгер талаба стипендия мукофоти тақдим этилади[4].
Манбалар
- ↑ „Биограпҳй оф Карл Менгер“. Иллиноис Институте оф Течнологй. Қаралди: 2010-йил 22-декабр.
- ↑ Менгер, Карл (1934-08-01). "Дас Унсичерҳеицмомент ин дер Wертлеҳре" (де). Зеицчрифт фüр Натионалöкономиэ 5 (4): 459–485. дои:10.1007/БФ01311578. ИССН 1617-7134.
- ↑ Петерс, О. анд Гелл-Манн, М., 2016. Эвалуатинг гамблес усинг дйнамиcс. Чаос: Ан Интердисcиплинарй Жоурнал оф Нонлинеар Сcиэнcе, 26(2), п.023103
- ↑ „Ремемберинг Карл Менгер“. Иллиноис Институте оф Течнологй. 2009-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 26-март.