Kartel

Картел — битта саноат тармоғидаги бир нечта корхоналарнинг уюшмаси бўлиб, унда иштирокчилар ишлаб чиқариш воситалари ва маҳсулотларга ўз мулкий эгалигини сақлаб қолади. Маҳсулотни сотиш эса квоталар (ҳар бир иштирокчининг умумий ишлаб чиқаришдаги улуши), нархлар, бозорларни тақсимлаш ва бошқа шартлар бўйича олдиндан тузилган келишув асосида амалга оширилади.

Картел битимлари (италянча cартелло — ҳужжат, келишув) — бир тармоқдаги мустақил корхона, фирма ёки компаниялар ўртасида ишлаб чиқариш ҳажми, нархлар, сотиш бозорлари ва улушларни белгилашга доир монополистик келишувлардир. Картелнинг асосий мақсади — рақобатни чеклаш ва фойдани оширишдир.

Картеллар ишлаб чиқаришнинг консентрациялашуви ва капиталнинг марказлашуви натижасида ХИХ аср охирида пайдо бўлган. ХХ асрнинг биринчи ярмида, айниқса Германияда кенг тарқалган. АҚШда трестларга қарши қонунлар сабабли картеллар расман чекланган бўлса-да, айрим яширин келишувлар сақланиб қолган.

ХХ асрнинг 20–40-йилларида картеллар саноатнинг кўплаб тармоқларида фаол бўлган. Ҳозирги даврда кўплаб мамлакатларда картел битимлари монополияга қарши қонунчилик билан тақиқланган ёки қатъий назорат қилинади.

Шунга қарамай, айрим соҳаларда халқаро картел келишувлари учраб туради. Бунга мисол сифатида нефт ишлаб чиқарувчи давлатлар ўртасидаги сиёсатни мувофиқлаштирувчи ОПЕК ташкилотини келтириш мумкин.