Kasallik

"Касал қиз" (данча: Den syge pige) расми. Мичаэл Анчер, 1882 йил

Касаллик, бетоблик, хасталик — организмга ташқи ёки ички муҳитнинг зарарли омиллари таъсир этганда рўй берадиган патологик жараён. Касаллик ҳақидаги тушунча тиббиёт тарихида ўзгариб борди. Касалликнинг пайдо бўлишида ташқи муҳит омиллари етакчи рол ўйнайди, чунки улар организмга бевосита таъсир этиш билан бирга унинг ички хусусиятларини ҳам ўзгартира олади, бу ўзгаришлар наслдан-наслга ўтиб, унда Касалликни юзага келтириши мумкин. Касаллик, кўпинча, ҳаддан ташқари кучли таъсиротлар, турли микроорганизмлар, заҳарлар таъсирида вужудга келади. Бунда организмнинг ташқи муҳитга мослашуви сусайиб, унинг муҳит билан ўзаро мувозанати бузилади. Организмнинг ривожланиш нуқсонлари ёки ирсий камчиликлар ҳам касалликка сабаб бўлиш мумкин. Масалан: муайян касалликлар, хусусан, аллергик касалликларга баъзан туғилишдан мойиллик бўлади (қаранг Аллергия). Касаллик пайдо қиладиган агент организмга таъсир этиб, уни зарарлантиради, айни чоғда бу агент организмнинг ҳимоя чоралари ва мосланиш реаксиялари сафарбар бўлишига олиб келади. Демак, Касаллик, одатда, бир-бирига алоқадор икки жараённинг — зарарланиш ва унга қарши ҳимояланиш жараёнининг бирга келиши билан ифодаланади.

Ҳар бир Касаллик умуман бутун организм ҳаёт фаолиятининг бузилишига олиб келади, лекин кўпгина Касалликларда дарднинг бадандаги ўрни, шунингдек, маълум бир аъзо ёки системанинг кўпроқ зарарланганини кўрсатадиган белгилар аниқ кўриниб туради. Масалан, меъдада яра борлиги бутун организмнинг умумий касаллиги — яра касаллигини маҳаллий белгиси бўлиши мумкин, яра касаллиги кўпинча нерв системаси функсиясининг жисмоний ёки ақлий ишда ҳаддан ташқари зўриқиши, нохуш хрдисаларни бошдан кечириш туфайли бузилишидан келиб чиқади. Аксинча, фақат маълум бир жойни шикастлайдиган ҳар қандай таъсирот, албатта, қандай бўлмасин умумий ҳодисаларга сабаб бўлади. Масалан, баданнинг бирор жойига чипқон чиқса, одам иситмалаб, ланж бўлиб юриши, иштаҳаси йўқолиши маълум ва ҳоказо.

Касалликнинг пайдо бўлиш сабаблари жуда хилма-хил. У битта омилнинг таъсиридан ёки бир қанча шароитларнинг бирга қўшилишидан келиб чиқиши мумкин. Масалан: инфексион ва паразитар Касалликлар организмга маълум бир турдаги микроорганизмлар ва паразитлар таъсиридан, бошқалари эса бир қанча сабабларнинг биргалашиб таъсир этишидан келиб чиқади (меъда шиллиқ қаватининг яллиғланиши — гастрит, одатда, тартибсиз овқатланиш, кундалик режимга риоя қилмаслик, чекиш, ичкилик ичиш, шунингдек, бошқа аъзоларнинг Касалликлари оқибатида пайдо бўлади). Касалликни аниқлашда унинг вужудга келиш сабаблари (этиологияси), касаллик жараёнининг ривожланиш механизми (патогенези), клиник кўриниши (белгилари ёки симптомлари) ва ҳоказоларга алоҳида аҳамият бериш талаб этилади. Касалликнинг содир бўлиши ва ўтишида организмнинг ҳимоя кучлари ва мосланиш имкониятлари ҳал қилувчи рол ўйнайди.

Касалликнинг ўткир, ўртача ўткир ва сурункали хиллари бўлади. Касалликнинг ўтишида 4 босқич ёки давр: яширин (латент), продромал (дастлабки), авж олиш ва тузалиш даври тафовут қилинади. Бирок, кўпгина Касалликларнинг авж олиши ва ўтишида бундай даврларни рўйирост ажратиб бўлмайди.

Касалликнинг яширин даври (инфексион касалликларда бу давр инкубацион давр деб аталади) зарарловчи агент таъсир этгандан бошлаб то дарднинг дастлабки белгилари пайдо бўлгунча давом этади; бу давр бир неча лаҳзадан (шикастланишда) бир неча йилгача бўлиши мумкин.

Продромал давр Касалликнинг илк белгилари пайдо бўлгандан бошлаб то у рўйирост авж олгунча ўтадиган вақтни ўз ичига олади. Бу даврда, одатда, талайгина Касалликларга хос бўлган бош оғриғи, қалтираш, иситмалаш, ланж бўлиш ва бошқа бошланади. Хуллас, бу даврда одамнинг дардга чалингани аниқ бўлади-ю, лекин қандай Касаллик билан оғриганлигини билиб бўлмайди. Касалликка аниқ ташхис қўйиш учун ҳарактерли бўлган белгилар кўпинча бу даврнинг охирида, Касаллик расмана авж олган пайтда кўзга ташланади, лекин айрим ҳолларда булар нотайин бўлади (Касалликнинг билинмайдиган шакли) ёки унча авжига чиқмасдан йўқолиб кетади (Касалликнинг абортив шакли). Бироқ, Касаллик жуда типик бўлиб ўтаётган ҳолларда ҳам бирор асорат ёки бошқа бир дард қўшилиб қолишидан у бошқача тус олади. Касалликнинг тугаши, яъни охирги тузалиш даври бирдан бошланиши ёки аста-секин ўтиши мумкин. Айни вақтда одам бутунлай соғайиб кетади ёки бирор аъзосида Касалликдан анчагача йўқолмайдиган асорат қолади; баъзан Касаллик бутунлай йўқолмасдан, вақт-вақти билан қўзиб турадиган сурункали хилга айланади. Касалликнинг асорат қолдирмай, эсономон ўтиб кетиши кўпинча унга қарши ўз вақтида даво қилиш ҳамда врачнинг ҳамма буюрганларини бекаму кўст бажаришга боғлиқ.

Шунинг учун одам ўзини андек носоғ сезганида дарҳол врачга бориши керак. Замонавий тиббиёт бемор аҳволига жуда жиддий қараб, уни комплекс тарзда текширади; Касалликнинг келиб чиқиш сабаблари ва шароитлари, авж олиб бориш механизмлари, қандай белгилар билан ўтиши, организмнинг Касалликка қарши қандай курашиши, ҳимоя ва мослашув реаксияларининг қонуниятларини ўрганади; олинган натижаларга қараб, Касалликни аниклаш, даволаш ва унинг олдини олиш усулларини ишлаб чиқади. Ҳар бир беморга индивидуал, яъни касаллигининг хили, организмнинг ҳолати ва бошқа кўпгина хусусиятларга қараб даво қилинади.