Kastanetlar
Кастанетлар (испанча: cастаñэтас, лот.дан лотинча: cастанеа — каштан [1]) — бу жуфт зарбли мусиқий чолғу асбоби бўлиб, ҳар бир қисми ип билан туташган икки ракушкали пластинадан иборат. У Испания, Жанубий Италия ва Лотин Америкасида жуда оммабоп ҳисобланади.
Тарихи
Кастанетларнинг номи испанча cастаñуэлас — кичик каштанлардан келиб чиққан, чунки илк кастанетлар асосан каштан ёғочидан тайёрланар эди, [2] ёки кастанет ташқи кўринишидан икки ярим каштан ёнғоғига ўхшашлиги туфайли ҳам шундай аталган. Андалусияда уларни палиллос — таёқчалар деб ҳам номлашади[3].
Қадимги Юнонистонда кастанетларга ўхшаш кроталлардан фойдаланишган. Испанияда кастанетлар Пиреней ярим оролини араблар босиб олган пайтда (ВИИИ аср ёки ундан кейин), Марказий Европада эса ХВИ асрнинг охирида пайдо бўлган. Ўрта Осиёда ўзбек ва тожик тош кастанетлари кайрак [2] сифатида маълум.[4][5][6]
Тавсифи

Анъанавий кичик (эмбра деб аталган, испанча: ҳембра аёл) ва катта кастанетлар (мачо, мачо — эркак) турлари мавжуд. Ўнг қўлда ушлаб турилган кичик турида ритмнинг асосий қисми, каттасида эса унинг мос нуқталари чалинади. Улар испан рақслари (хота, качуча, фламенко услубидаги рақслар) пайтида раққослар (эркак ва аёл) томонидан қўлланади. Қўшиқлар жўр бўлганда, улар фақат жўшқин ўйин (ритурнел) билан овоз қисмидаги танаффус пайтида ижро этилади.
Улар қаттиқ ёғоч туридан, пластмасса, шиша пластики (фибергласс, фибралар) дан тайёрланади. Кастанетларнинг айрим тарихий турлари фил суягидан ёки шохдан ясалган.
-
Тутқич устидаги кастанец
-
кастана машинаси
Оркестр кастанетлари тутқичлар билан жиҳозланган, уларни ушлаган ҳолда қандайдир юмшоқ, зич нарсага (тиззадаги ёки махсус мосламага) уриб чалинади. Шунингдек, оркестрда тагликдаги (кастанец-машина) кастанетлардан фойдаланиш мумкин, уларни қўллар ёки тутқичдаги кастанетлар уриб ижро этилади.
Классик мусиқада
Жаҳон маданиятида кастанетлар испанча мусиқий тасвир, айниқса испан лўлиларининг мусиқаси ва фламенко услубига ўхшаш жиҳатлари мавжуд, шунинг учун классик мусиқада, қоида тариқасида, улар ўзига хос „испан лаззати“ тақдим этиш учун қўлланади. Кастанетлар овози Жорж Бизенинг „Кармен“ операсида, Михаил Глинканинг „Арагонлик хота“ ва „Мадриддаги тун“[2] каби испанча увертюраларида, Николай Рим-Корсакованинг „Испан каприччиоси“да, Пётр Чайковскийнинг „Ёғоч аскар“ ва „Оққуш кўли“ балетларидаги испан рақсларида, Сергей Прокофевнинг „Золушка“ ва бошқа асарларда фойдаланилган.[7]
Баъзида кастанетлар испан мавзуларига алоқаси бўлмаган асарларда ҳам қўлланади: Камил Сен-Санс уларни „Самсон ва Далила“ операсида, Рихард Вагнер „Тангейзер“ операсида, Сергей Прокофев Учинчи фортепиано концертида ишлатган.[8]
Классик балет ва халқ саҳнасидаги рақсларда кастанетлар оркестрда ҳамда раққосаларнинг саҳнадаги рақси пайтида ҳам ижро этилади — масалан, арагон хота ижросида, „Чўлоқ иблис“ балетидан качучида, характерли рақсларда ва „Дон Кихот“, „Эсмералда“ ва „Лауренсия“ каби балет турларидаги классик рақсларни ижро этишда қўлланади.[9]
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Музыкальная энциклопедия 1974.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Рогаль-Левицкий 1956.
- ↑ Палилло // Диccионарио де ла ленгуа эспаñола. — Реал Аcадемиа Эспаñола.
- ↑ Рогаль-Левицкий, 1956, с. 162.
- ↑ „Cастанец“, Диcтионарй оф мусиc анд мусиcианс. Вол. 1, 1900.
- ↑ „Cастанец“, Тҳе Неw Грове. Диcтионарй оф мусиc анд мусиcианс. УСА: Охфорд Университй Пресс, 2001.
- ↑ Модр А. „Кастаньеты“, . Музыкальные инструменты. М.: МузГИз, 1959 — 193-бет.
- ↑ „Кайрак“, Музыкальная энциклопедия. Том 2. М.: Советская энциклопедия, 1974.
- ↑ „Кастаньеты“, Большая российская энциклопедия. Том 13, М., 2009 — 292-бет.
Адабиётлар
- „Кастаньеты“, Музыкальная энциклопедия. Том 2. М.: Советская энциклопедия, 1974.
- Рогаль-Левицкий Д.Р. „Кастаньеты“, . Современный оркестр. Том 3. М.: МузГИз, 1956 — 148—162-бет.
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |