Катана

Катана, ХВИ ёки ХВИИ аср.

Катана – бу япон самурай жангчилари томонидан ишлатилган қилич. У самурайлар тақиб юрадиган учта қиличнинг энг муҳими ҳисобланади. Улар катана, вакизаши ва тантодир. Катана 1400-йилдан 1876-йилгача самурайларнинг ижтимоий синф сифатида тугатилгунига қадар машҳур бўлган.

Япон тилида „катана“ узун қилич деган маънони билдиради. У бироз эгилган, бир томонлама ўткир тиғли ва жуда ўткир учга эга бўлади.

Турлари

Катананинг бир нечта турлари мавжуд:

• Эски катана – ниҳонто
• Ўткирланган катана – шинсаку, шинкен
• Иаидо ва иаижуцу машғулотлари учун мўлжалланган замонавий катана – иаито
• Декоратив, маросим катаналари.

Ясаш ва ўткирлаш

Анъанавий катана тамаҳагане деб аталадиган юқори углеродли пўлатдан ясалади. Бу пўлат Япониянинг темир рудаси (темир қуми)ни татара деб аталадиган катта ўчоқда эритиб олинади.

Бу пўлат темирчи томонидан кичик қисмларга бўлинади ва углерод таркибига кўра қатламларга ажратилади. Темирчилар уни қайта эритиб, пўлатни қайта-қайта буклаб, бир хилда мустаҳкам қилади. Ясашнинг энг муҳим қисми темперлеме бўлиб, қилични совутиб қотирилади. Қадимги даврларда айнан шу босқичда қиличга руҳ кирган деб ишонилган. Кейин қилич ўткирланган, ялтиратилган. Шу тариқа қилич тайёр бўлган.

Ҳозирги кунда катаналар асосан турли сифатдаги углеродли пўлатдан ясалади. Бироқ, рух ва алюминий қотишмаларидан ясалган қиличлар ҳам мавжуд. Улар фақат безак ёки ўқитиш мақсадида ишлатилади. Катана сифатини текшириш учун уни қандай даражада буклаши, эластиклиги (ўз шаклига қайтиш қобилияти) ва зарбалардан сўнг пичоқнинг чидамлилигини синаш кифоя қилади.

Тақиш ва ундан фойдаланиш

Умуман олганда, катана асосан кесиш учун мўлжалланган, лекин у суқиш учун ҳам кенг ишлатилган. Бу асосан қиличнинг қўлдан тутиш қисмига (танг) боғлиқ бўлган. Агар икки қўлда ишлатиш учун ясалган бўлса, катана кесиш учун қулай бўлган; бир қўл учун ясалган бўлса, у суқиш учун ишлатилган.

Одатда катана белга, ўнг қўл билан осон олиш учун чап томонга тақилган. Қилич ўзининг қинида, тиғи юқорига қараган ҳолда сақланган. Шундай қилиб, бир ҳаракатда қилични тортиб олиб, рақибни жароҳатлаш мумкин бўлган. Бошқа ҳолатда қин чап қўлда ушланиб, ҳаракат пайтида қилич тортиб олиниб, қин ташлаб юборилган. Бу эса жангда эркин ҳаракат қилишга имкон берган.

Катанани қиндан бир неча дюм чиқариб олиш жангга тайёрлик ишораси бўлган.

Катана ва япон анъаналари

Катана япон жамиятида жуда муҳим ўрин тутган. Бу қилич эгасининг „руҳи“ деб ҳисобланган. Фақат самурайлар катанага эга бўлишлари мумкин эди. Оддий одам катана билан кўринса, дарҳол ўлдирилиши лозим бўлган. Аммо баъзи ҳолларда император ва шогун ҳам фақат кўрсатиш учун катана олиб юришарди.

Катанани тақиш, уни сақлаш ва қиндан чиқариш анъаналари бўлган. Самурайлар катанани махсус қиличлар токчаси, катана-каке деб аталадиган стендда сақлаган. Бу стендга катана ва вакизаши жойлаштирилган. Қилич тиғи юқорига қараган ҳолда қўйилган ва дастаси чап томонга қараган бўлиши керак бўлган. Бу қилич ҳар доим тайёр ҳолатда бўлиши учун шундай қилинган.

Катанани ишлатиш санъати кенжуцу ва иаижуцу каби жанг санъатларида ривожланган. Бугунги кунда бу санъат иаидо ва кендо жанг санъатларида машқ қилинади. Кендо бамбук ёки ёғоч қиличлар билан дуэл қилиш санъати ҳисобланади. Эски катана ишлатиш мактаблари ҳамон мавжуд. Энг машҳурлари: Кашима Шин-рю, Кашима Шинто-рю, Теншин Шоден Катори Шинто-рю.

Катана ишлатиш техникасининг энг машҳури Нитто Рю мактабидир. Бу мактабда жанг пайтида катана ва вакизашини бирга ишлатиш ўргатилинади. Бу санъатни ривожлантирган энг машҳур самурай Миямото Мусашидир.