Ziyosfera

Katta Chimyon togʻi

Катта Чимён тўги – Чотқол тизмасининг бир қисми бўлган жуда катта гумбазсимон тоғ тизмаси. Ўзбекистоннинг Тошкент вилояти Бўстонлиқ туманида, Тошкентдан 80 км шарқда жойлашган. Тошкент вилоятидаги Чатқол тизмасининг таркибига кирувчи улкан гумбазсимон массив. Энг баланд жойи – Катта Чимён чўққиси бўлиб, денгиз сатҳидан 3309 м баландликда жойлашган. Чимёнсой водийсини жанубидан ўраб туради. Палеозой орогенетик жараёнида бурмаланиб гранит, гранодиорит, диорит, гранит-порфир, кварсли порфир, сиенит, сиенитли диорит, габбро каби интрузив жинслар ва оҳактош ҳамда қумтошлардан тузилган. Релефи кучли даражада парчаланган. Ён бағирлар ўртача 25—35°, баъзи жойларида 45° ва ундан ортиқ қиялиглари мавжуд. Жануби-ғарбдан шимоли-шарқ томон чўзилган[1].

Катта Чимён тоғи
Skyline of Katta Chimyon togʻi
Мамлакат Ўзбекистон
{{{туман_тури}}} Бўстонлиқ
Маркази баландлиги 3309 м

Жойлашуви

Чимён этагидаги ҳудуд Ўниккибулоқ – „Ўн икки калит“ деб аталган.

Авваллари Тошкент-Бурчмулла автомобил йўлининг бир қисми бўлган собиқ ҳудуддан ҳозир асфалтланган йўл ўтади. Йўл қурилишида „Кретасе“ деб номланган довон қисман вайрон қилинган. Ҳозир йўл Юбилейний қишлоғидан ўтиб, Юсуфхона қишлоғи яқинидаги катта йўл билан туташган[2].

Ҳудуддан унча узоқ бўлмаган жойда Кичик Чимён тоғ чўққиси бор бўлиб, у денгиз сатҳидан 2099 м баландликда жойлашган.

Чимёндаги чанғи ва спорт мажмуалари

Чимён этагидаги майдонда, денгиз сатҳидан 1600 м баландликда Чимён йирик туристик тоғ-чанғи мажмуаси, болалар дам олиш оромгоҳлари ва санаторийлар қурилган[3]. 80-йилларнинг ўрталарида Чимён тоғ-чанғи мажмуасидан 8 км узоқликда жойлашган Белдерсойда Канат йўли қурилган.

Дам олиш маскани инфратузилмаси учун етарли маблағ ажратилмаганлиги сабабли, Канат йўли ҳамда чанғи ва сноубордларни тоққа тортиш ускуналари жуда эскирган, лекин ҳали ҳам ишламоқда. Чимён ён бағирлари 2005-йилдан 2011-йилгача ратрак (чанғи ёнбағирлари ва чанғи югуришларини тайёрлаш учун ишлатиладиган махсус изли транспорт) билан тайёрланмаган, аммо 2011-2012-йилги мавсумда қияликда ратрак транспорти ишга туширилди ва чанғи спорти бўйича республика мусобақалари қайта тикланди[4]. Мавсум декабр ойининг ўрталарида бошланади (мавсум 7-ноябрда очилади)[5]. Бутун мавсумни 2 қисмга бўлиш мумкин. Биринчиси, Янги йил олдидан қор ёғиши. Шуни айтиш мумкинки, қор ёғиши қуёшли кунлар билан деярли бирма-бир алмашади. Иккинчиси, 10-11-январда қор ёғиши анча узоқ вақт, тахминан 20 кунлаб давом этади. Кейин деярли бутун феврал ойи давомида янги куч билан ёғишни бошлайди. Бу ерда чанғи спорти жуда хавфсиз ёнбағирлардан тортиб ўта хавфлигача бор. Фрирайд (белгианган ҳудуддан ташқари) га фақат гидлар билан бориш тавсия этилади.

Тавсифи

Шимолий ён бағри Чимёнсой водийсига тик тушган. Бу қисмида оҳактошли жинслар қояли релеф шаклларини ҳосил қилган. Жанубий ён бағри анча ётиқ бўлиб, қурумлар учрайди. Тоғ чўққисида доимо муз ва қор туради. Катта Чимён тоғи жанубида Мингжилқи (2950 м), Иметей (2580 м), Тескайлов (2450 м), Суранота каби тоғларга ва Пўлатхон (2744 м) платосига уланиб кетади. Шимолий-ғарбга аста секин пасайиб боради (Қумбел довони 1871 м). Унинг ён бағирларидан Белдорсой, Чимёнсой, Қорачасой (Чатқол ирмоғи), Мозорсой ва бошқа сойлар оқиб тушади. Ўрмон минтақасида жигарранг, алп минтақасида тоғ-ўтлоқ-дашт торфли тупроқлар учрайди. Тоғ ён бағирларида арча, дўлана, тиканли бодом, учқат, наъматак, тоғолча, ёнғоқ, буғдойиқ, субалп ва алп минтақаларида торон (занжовул), шашир ва бошқа ўсимликлар тарқалган. Юқори қисми тошлоқ, дарахт кам. Чиройли ва терапевтик кучлари учун Чимёнга „Ўзбек Швейцарияси“ деб ном берилган. Қадимги арча дарахтлари тоғларнинг ён бағирларини ёпади. „Сайи“ деб номланган тоғ дарёлари тоғ ва тепаликларда ҳайкалтарошлик билан ишланган. Кўплаб гуллар ва ўсимликларнинг пасайиши („мўри“ ёки „ўт томони“ „яшил ўт“, „яшил водий“ номи) салқин ва тиниқ атмосферани ҳосил қилади.

Катта Чимён тоғи этаклари ва ён бағирлари ноёб тоғ гўшаларидан иборат (Ўниккибулоқ маскани, тоғ табиат ёдгорликлари, сой водийлари ва б.) бўлиб, иқлимий ва қимиз билан даволайдиган "Чимён" курорти (1500 м), 2 санатория, болалар оромгоҳлари ҳамда „Чимён“ сайёҳлик мажмуаси бор[6].

Манбалар

  1. ↑ „Восхождение на Большой Чимган“. Қаралди: 2023-йил 28-ноябр.
  2. ↑ „В горах Непала пропали узбекские альпинисты“ (ру). Газета.уз (2012-йил 11-октябр). 2022-йил 20-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-июл.
  3. ↑ Стройка била начата в начале 70-х годов ХХ века
  4. ↑ „22ноября 2011 год“ (деадлинк). 2012-йил 15-майда асл нусхадан архивланган.
  5. ↑ „Кубок Республики Узбекистан по горнолыжному спорту 2012 года“ (деадлинк). 2012-йил 14-майда асл нусхадан архивланган.
  6. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Katta_Chimyon_tog%CA%BBi" dan olindi