Katta juz

Каттажуз, Улуғ жуз (Ули жуз, уйшун) — Еттисув (Қозоғистон)даги хўжалик ва географик жиҳатдан ажралиб турувчи ҳудуд. Катта жуз ҳудудида милоддан аввалги ВИИ—ИВ асрларда саклар иттифоқи, 3—2асрларда Усун қабилалар иттифоқи, ундан сўнг Ғарбий Турк хоқонлиги, қарлуқлар давлати ва бошқа вужудга келган. ХВИ аср бошларида Катта жузнинг шаклланиш жараёни якунланган. Катта жуз дуғлот, қўнғирот, қипчоқ, олчин, қанғли, албан, жалойир, сирғали, шаншқили, уйшун ва бошқа қабилалар бирлашмасидан иборат бўлиб, Тошкент хонига бўйсунган. Катта жуз аҳолиси, асосан, кўчманчи чорвачилик билан шуғулланган. Кўчманчилар ўтроқ қишлоқ деҳқонлари билан чамбарчас боғланган. ХВИ—ХВИИИ асрларда Катта жуз ҳудудида бир неча хонликлар ташкил топиб, улар ташқи душманга қарши курашда маълум рол ўйнаган. Бу кучларни бартараф қилмоқ ниятида Ўрта жуз хони Товкахон (1680—1718) ҳам уччала жузликни бирлаштиришга муваффақ бўлди, лекин бу бирлик узоққа чўзилмади. 1752-йил Россия Омскдан Петропавловск орқали Оренбурггача ўз мудофаа чегарасини куради. У 11 истеҳком, 33 қўриқчилик пости ва 42-маёқни ўз ичига олиб, 3642 казак жойлаштирилган. 1798-йил Катта жузнинг бир қисми Тошкент ҳокими Юнусхўжа ихтиёрига ўтди. Катта жуз ҳудудида Кенесари қўзғолони кучайиб (1837—41), у бостирилгач, Катта жуз 1847-йил рус қўшинлари томонидан босиб олинади; ўрнига Сибир, Оренбург ва Урал казак қўшинлари жойлаштирилади. ХИХ аср Катта жузнинг қозоқ аҳолиси 550 мингга яқин кишини ташкил қилган.

Адабиёт

• Веляминов-Зернов В. В., Исторические известия о киргизкайсаках и сношениях России с Средней Азией со времени кончини Абулхайрхана (1748—65), т. 1— 2, Уфа, 1853; Асфендиаров С. Д., История Казахстана, т. 1, Алма-Ата — М., 1935; Тинишпаев М., Материали к истории киргиз-казакского народа, Т., 1925.