Katta sinagoga
Катта синагога – Украинанинг Луцк шаҳридаги минорали Уйғониш даври биноси. Яҳудийлар кварталида жойлашган бўлиб, Иккинчи жаҳон урушида Полшага бостириб кирилгунга қадар Луцк (полякча: Łуcк) даги диний, таълим ва жамоат маркази бўлган. 1626-йилда қурилган ва қал’а синагогасининг ёрқин намунаси[1]. 1942-йилда қисман вайрон бўлган синагога 1970-йилларда қайта тикланган. Ҳозир спорт клуби сифатида фойдаланилмоқда.
| Катта синагога | |
|---|---|
 | |
| Умумий маълумот | |
| Жойлашуви |
 Луцк, Украина |
| Техник ҳолати | |
| Материал | ғишт |
Тарихи
Луцкдаги яҳудийларнинг биринчи битиклари 1388-йилга тўғри келади. Литва Буюк Герцоги Буюк Витовт Луцк яҳудийлари учун имтиёзлар берган. ХВ асрнинг охирига келиб, Луцк яҳудий жамоаси катта бойлик ва таъсирга эга ҳамда жамоанинг баъзи аъзолари солиқ йиғувчилар сифатида машҳур бўлган. Яҳудийлар одатда савдо-сотиқ билан шуғулланган, аммо улар пиво заводига эга бўлиб, гилдияларни бошқарган. Илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, биринчи ғиштдан қурилган синагога ХВИ асрнинг иккинчи ярмида қурилган. Тахминларга кўра, синагога 1617-йилда татарлар босқинида ёнғин натижасида вайрон бўлган. Янги ибодатхона эски бино харобалари устига қурилган.
Полша қироли Сигисмунд ИИИ Васа 1626-йил 5-майда янги ибодатхона ва мактаб қурилишини тасдиқлаган. Бироқ, ибодатхонанинг қурилишига Доминикан қўшинлари қаршилик кўрсатган. Христианлик қоидаларига кўра, ибодатхоналар маълум бир баландликдан ошмаслиги керак бўлган. Бироқ, шоҳ унинг розилигини тасдиқлаган ва яҳудий жамоаси ғалаба қозонган. Доминиканлар қироллик саройининг назаридан тушиб қолган. Синагога баландлиги Доминикан черковининг баландлигидан ошмаслиги зарур бўлган.
Италия-Полша Уйғониш даври меъморчилигини ифодаловчи куб шаклидаги ибодат зали янги ибодатхонанинг асосий қисмидир. Деворларнинг қалинлиги 1,5 м гача бўлган. Аёллар томонидан ва яҳудий мактаби ёки Ешива учун ишлатиладиган иккита қўшимча бўлим бўлган. Ибодат залининг жанубий бурчагида қиролнинг хоҳишига кўра, тешикли арсенални ўз ичига олган мудофаа минораси қурилган. Минора шаҳар деворларининг бир қисмини ташкил қилиб, ибодатхонага диний ва тарбиявий роллардан ташқари мудофаага ҳисса қўшиш имконини берган[2].
Янги даврда
1869-йилда синагога ёнғиндан зарар кўрган. 1886-йилда қайта тикланган. ХИХасрда Луцк яҳудий жамоасининг турмуш тарзи Россия империясининг иқтисодий ва қонунчилик хусусиятлари туфайли ўзгарган. Ўша давр тенденсияларига кўра, яҳудий жамоаси сегментларга бўлинган. Луцкда синагогалар билан янги яҳудий маҳаллалари пайдо бўлган. Эски кварталлар одатда бир-бирига яқин қурилган ифлос ёғоч уйларда яшовчи камбағал яҳудийлардан иборат бўлган. Натижада асосий синагога марказий ролини йўқотган.
Биринчи жаҳон уруши пайтида синагога ўққа тутилган, аммо жиддий зарар кўрмаган. Иккинчи Полша Республикасида Луцк шаҳри Волин воеводалигининг пойтахти бўлган (1921—1939) ва 1936-йилда вилоят маъмурияти уни қайта тиклаш учун маблағ ажратган.
Иккинчи жаҳон урушида
Босқинчи советлар шаҳарни 1939-йилда бутун минтақа билан бирга Украина ССР таркибига қўшиб олган. 1941-йилда Германия Совет Иттифоқига ҳужум қилгандан сўнг, Луцк (олмонча: Лузк ) Украина халқ милицияси томонидан уюштирилган погромнинг кўриниши бўлган ва яҳудийлар округи билан бирга синагога ёқиб юборилган[3].
1941-йил декабрда Луцк геттоси ташкил этилган. 1942-йил август ва сентябр ойларида геттонинг 17 000 га яқин маҳбуслари Буюртма полицияси баталёнлари томонидан ўлдирилган. Гетто 1942-йил декабрда тугатилган. Аввалги асосий ибодатхона биноси бошаб қолган. Урушдан кейин кўп йиллар ўтгач, кино уйи ва спорт зали сифатида қайта қурилган[4].
Архитектураси
Айрим тадқиқотчилар ва музейлар синагога тарихини ўрганишган. Тел-Авив университети кампусида жойлашган Бетҳ Ҳатефуцотҳ яҳудий диаспорасининг Наҳум Голдманн музейида синагога модели мавжуд. Модел жаҳон урушлари пайтида йўқолган меъморий тафсилотларни очиб беради. Қуддусдаги иброний университети қошидаги Яҳудий санъати маркази ташқи ва интерернинг 3Д-моделини яратган. 1995-йил 30-майда йўқолган яҳудийларга бағишланган эсдалик лавҳаси синагога деворига ўрнатилган.
Собиқ синагога куб шаклида қурилган, минораси бўлган. Декорациядаги рационал аниқлик, қисқалик ва вазминлик унинг Уйғониш даври услубига хос эканлигини билдиради. Қадимги ибодатхоналарнинг жамоат вазифалари туфайли ибодатхонанинг бирон бир индивидуал хусусияти бинонинг диний хусусиятини очиб бермайди. Бино остида ўрганилмаган зиндонлар мавжуд.
Галерея
-
Уруш вақтидаги ҳолати -
Синагога режаси -
бугунги кунда синагога ва Жезуиттоми -
Бляшка -
Бугунги синагога
Манбалар
- ↑ Тҳе Жеwс анд Эуропе: 2000 Еарс оф Ҳисторй, Бй Элена Ромеро, Уриэл Маcíас Капóн, Ҳенрй Ҳолт, 1994, п. 150.
- ↑ „Ҳаллелужаҳ! Ассембле, Прай, Студй – Сйнагогуэс Паст анд Пресент“. Беит Ҳатфуцот.
- ↑ ЙИВО Энcйcлопедиа оф Жеwс ин Эастерн Эуропе, Луцк. Фоллоwинг тҳе Совиэт либератион ин Фебруарй 1944, онлй абоут 150 Жеwс ретурнед. Бй 1959, жуст 600 Жеwс wере ливинг ин Луцк. Тҳе фортифиэд сйнагогуэ wас турнед инто а мовиэ тҳеатер анд латер инто а спорц ҳалл. А ресидентиал ареа wас cонструcтед он тҳе сите оф тҳе Раббините анд Караите cеметериэс.
- ↑ Др Паwел Голдстеин, Луцк (Луcк) Гҳетто. Гени.cом. Ретриэвед 23 Жулй 2015.
Адабиётлар
- Хаим Ф. Гҳиузели томонидан Луцкнинг Буюк ибодатхонаси | Байт Ҳатфуцотдаги яҳудий халқи музейи
- Яҳудий санъати маркази (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-05-09 санасида архивланган) да Арчивед</линк>
- Луцк, Украинадаги ибодатхонанинг CЖА ҳужжатлари
- Метелницкий Р. Деяки сторинки эврейскоí забудови Луцка, К. : Дух и литера, 2001, с.85-133ИСБН 966-72-73-16-4
- Грзегорз Рąкоwски, Пржеwодник по Зачодниэж Украиниэ, cзęść И, Wоłйń
- Адам Войнич. Wоłйниу. Лук, 1922, с. 39-42
- Стеcки Т. Łуcк староżйтнй ва дзиэсиэжсзй. Краков, 1876, с. 219
- Маёр Балабан. Караиcи ва Полсcе. В. Лук //Ноwе Żйcиэ, Варшава, 1924, № 3, с.323
- Збигнев Ревски. З забйткów Wоłйниа // Зниcз, 1936, № 6, с.85-86