Katta tarix

Катта тарих (эн:Биг Ҳисторй) — бу Катта портлашдан ҳозирги кунгача ягона кетма-кет жараён сифатида коинот ривожланишининг ажралмас (интеграл) модели. Энг умумий даврлаштиришда у қуйидаги босқичларни ўз ичига олади:
- Астрономик (Катта портлаш содир бўлган пайтдан то ҳозирги кунгача бўлган коинот тарихини, шунингдек, Сомон йўли галактикамиз тарихини ўрганади);
- Геологик (сайёралар тарихини ва биринчи навбатда, Ернинг барча 4,6 миллиард йиллик тарихини, шу жумладан Ернинг келажакдаги ривожланишининг мумкин бўлган фаразларини ўрганади);
- Биологик (тахминан 550 миллион йил олдин Кембрий портлашидан кейинги биологик тарихни ўрганади);
- Ижтимоий (инсонийликнинг кетма-кет ўзгаришини ўрганади (гоминидлар) ва Қуйи палеолитдан постиндустриал сивилизациягача бўлган инсон жамоалари);
- Микротарихий (микрокосмосдаги сикллар ва ҳаёт тарихи яъни микрозаррачаларнинг шаклланиши ва парчаланиши тадқиқ этиш. Бу ҳозирда баҳсли ҳисобланмоқда).
Катта тарих 1990-йилларнинг бошларида эволюцион космология тушунчалари, коинот, Ер, ҳаёт ва жамият ривожланишининг аниқ узлуксизлиги Антропик принсипда билвосита акс этганлиги кенг эътироф этилгач, мақсадли йўналиш сифатида шаклланди. Универсал эволюционистларнинг фикрига кўра, биз учун мавжуд бўлган дунёни ретроспектив тарзда кўриб чиқиш тобора „ғалати“ („ғалати аттрактор“) бўлиб қолди ҳамда бизнинг мавжудлигимиз ва сайёрамиз сивилизацияси ҳозир бошдан кечираётган ҳолат - бу „ажабтовур“ дунёнинг кўринишларининг моҳиятидир[1][2].
Пайдо бўлиш тарихи
Катта тарих тушунчаси 1990-йилларда шаклланган. Аммо пойдевор, эҳтимол, Фёдоров, Сиолковский, Чижевский, Вернадский каби олимларнинг рус космизми ҳақидаги асарлари асос бўлган. Улар инсон ва инсон сивилизациясини Катта Коинотнинг ажралмас бир бўлаги сифатида кўрдилар ва инсоннинг юксак даражада ривожланган сивилизация яратиш, коинотни забт этишни бошлаш қобилиятига эгалигини эътироф этдилар. Космизмнинг энг муҳим хулосаси шундаки, инсон энг муҳим геологик кучга айланади ва Ерда содир бўлаётган воқеалар учун тўлиқ жавобгарликни ўз зиммасига олиши керак яъни уларнинг наздида — инсон яратувчидир.
Катта тарих соҳасидаги тадқиқотлар ҳозирда кенг миқёсда Катта тарих халқаро ассоциацияси, Россияда эса Евросиё Мегатарих ва тизимли прогнозлаштириш маркази томонидан мувофиқлаштирилмоқда.
Катта тарих соҳасидаги тадқиқотларни ривожлантиришга рус олим (биринчи навбатда, А.П. Назаретян, А.Д. Панов, Л.Е. Гринин ва Э.С. Кулпин)лар ҳисса қўшишмоқда.
Танқидлар
Катта тарих танқидчилари, жумладан, социолог эн:Франк Фуреди бу фанни „тарихнинг антигуманистик бурилиши“ деб ҳисоблашган[3]. Станфорд университети тарихчиси ва педагоги эн:Сам Wинебургнинг сўзларига кўра, Катта тарих матнларни соф илмий ёндашиш фойдасига талқин қилишдан қочади ва шу тариқа „камроқ тарих ва кўпроқ эволюцион биология ёки квант физикасининг бир турига айланади“[4]. Бошқа тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, Катта тарих инсоний унсурни йўқ қилиш ёки тарихий методологияга риоя қилмаслик аслида нима қилишини етарлича ўрганмаган кузатувчилардан келиб чиққан. Бугунги кунда аксарият курсларнинг учдан бири ёки ярми инсониятга бағишланган. Инсониятга муҳим ўрин берадиган мураккабликнинг ортиб бориши консепцияси билан ва табиат фанларидаги усуллар туғма тарихийдир, чунки улар тарихни яратиш учун далиллар тўплашга ҳаракат қилишади[5].
Ҳаволалар
- ↑ Универсальная история. Введение в рубрику. Биг (Универсал) Ҳисторй Парадигм: версионс анд аппроачес // Философские науки. Москва: Министерство образования и науки России, 2005, №1.
- ↑ А.Д. Панов. Универсальная эволюция и проблема поиска внеземного разума (СЕТИ). Москва: Издательство ЛКИ, 2008. 208 с.
Баъзан у Ғарб тарихшунослигига хос бўлган яхлит, изчил бирлик сифатида тарихнинг тасвири сифатида ҳам кўриб чиқилади. Америкалик файласуф ва сиёсацҳунос Френсис Фукуяма та’бири билан айтганда, катта тарих “инсоният ҳақида ма’лум бо’лган ҳамма нарсанинг энсиклопедик каталоги эмас, балки бутун инсоният жамиятлари ривожланишининг мазмунли умумий қонуниятини топишга уринишдир”. - ↑ „"'Биг Ҳисторй': тҳе анниҳилатион оф ҳуман агенcй". www.спикед-онлине.cом.“. 2017-йил 9-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-сентябр.
- ↑ Соркин, Андреw Росс (2014-09-05). "Со Билл Гатес Ҳас Тҳис Идеа фор а Ҳисторй Cласс..." Тҳе Неw Ёрк Тимес. ИССН 0362-4331.
- ↑ Бакер, Д. (2012). "Биг Ҳисторй". Тимес Литерарй Супплемент, (5713), 6.
Адабиётлар
- Эрих Янч. Самоорганизующаяся Вселенная (недоступная ссылка). Москва: Общественные науки и современность, 1999, №1;
- Глобальный эволюционизм (философский анализ). Под ред. Л.В. Фесенкова. Москва: ИФ РАН, 1994;
- Универсальная история. Введение в рубрику. Биг (Универсал) Ҳисторй Парадигм: версионс анд аппроачес // Философские науки. Москва: Министерство образования и науки России, 2005, №1;
- Универсальная история и синдром предкризисного человека // История и синергетика: Методология исследования. Москва: КомКнига, 2005. С. 139—163.
- А.П. Назаретян. Цивилизационные кризисы в контексте универсальной истории (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-02-02 санасида архивланган)
- А.Н. Захаров. Универсальная схема эволюции
- Леонид Э. Гринин, Андрей В. Коротаев, анд Баррй Ҳ. Родригуэ. (2011). (Эдс.). Эволутион: А Биг Ҳисторй Перспеcтиве. Волгоград: ʻУчител’ Публишинг Ҳоусе. ИСБН 978-5-7057-2905-0.