Каучук (тупи тилида „кау“ — дарахт ва „учу“ — оқмоқ) — резина ва резина буюмлари тайёрлашда ишлатиладиган эластик материал. Табиий ва сунъий (синтетик) хилларга бўлинади.каучук ҳар хил бўлади

Табиий каучук — асосан, бразилия гевея дарахтининг суцимон шираси — латекс ва каучукли дарахтлардан олинади. Олинган латекс кайта ишланиб, хом — техник каучук ҳосил қилинади. Унинг таркибида 93—94% каучук, 2,4—2,9% оқсил, 0,3% кул, 0,3% канд моддалари ва 2,5—3% смола бор. Тоза табиий каучук юқори молекулали тўйинмаган углеводород, таркиби (С5Н8)п. Мол. м. 150 мингдан 500 минггача боради, занжирининг уз. 10000—40000 А, кўндаланг кесими 1,5—3 А гача. Табиий каучук молекуласининг бу катталиги ва шакли унинг энг муҳим хусусияти эластиклигини кўрсатади. Табиий каучук ёғ ва ароматик углеводородларда ва уларнинг ҳосилаларида, мас, бензин, бензол, хлороформларда эриб, ёпишқоқ эритма елим ҳосил қилади. Табиий каучук тўйинмаган бирикма бўлгани учун водород, галогенлар, олтингугурт ва кислород билан реаксияга киришади. Натижада унинг эрувчанлиги, мустаҳкамлиги, эластиклиги ва б. физик, механик хоссалари ўзгаради. Хом каучук олтингугурт билан реаксияга киришиб юқори сифатли резинага (қаранг Вулканизация) айланади. Табиий каучук, одатда, аморф ҳолатда бўлади, лекин вақт ўтиши билан кристалланиши мумкин. Юқори эластиклиги, сув ва газ ўтказмаслиги, электроизолясион хусусияти ва емирувчи муҳитларга чидамлилиги туфайли каучук техника ва турмушда кўп ишлатилади. Индонезия, Малайзия, Таиланд, Ҳиндистон, Хитой, Шри Ланка ва Ветнамда табиий каучук кўп ишлаб чиқарилади. Синтетик каучук — сунъий йўл билан резина олинадиган юқори полимер материал (эластомер). Синтетик каучук турли бирикмаларни полимерлаб ва сополимерлаб олинади. Суюқ каучуклар, уларнинг сувдаги дисперсияси (синтетик латекслар), шунингдек, полимерланиш жараёнида ёғ, қоракуя ва б. тўлдирувчилар қўллаб олинадиган каучук ҳам синтетик каучукдир Баъзи синтетик каучукларни олишда углеводородларнинг бифунксионал ҳосилаларини поликонденсатлаш усули қўлланади. Синтетик каучук олиш 2 асосий жараён: мономер (каучоген)лар тайёрлаш ва уларни полимерлаш ёки поликонденсатлашдан иборат. Бутадиен, стирол, изопрен, хлорпрен, изобутилен, акрилонитрил (винил сианид) ва б. каучогенлар сифатида ишлатилади. Каучогенларнинг ўзи эса нефт крекинги гази, табиий ва йўлакай газлар, этил спиртидан олинади. Каучогенларни полимерлаш жараёнида мономерлар катализатор (мас, натрий метали) иштирокида (мономернинг ўзи ёки эритмаси, сувли эмулсияси) қиздирилади. Полимерлашда эмулсия полимер суспензияга, яъни синтетик латексга айлангач, коагулясияланади. Ажралиб чиққан каучук ювиб қуритилади. Ҳоз. синтетик каучукнинг 20 га яқин тури ишлаб чиқарилади. Булардан бутадиен каучук, бутадиеннитрилакрил каучук, бутил каучукнинг саноатдаги аҳамияти катта. Синтетик каучукнинг кўп турлари табиий каучук сингари вулканизацияланиб, юқори эластик ёки қаттиқ материалга айланади. Асоси кремний, углерод, кислород атомлари занжиридан иборат. Каучукка ўхшаш эластик материаллар (иссиққа чидамли силикон каучук, қаранг: Кремниёрганик бирикмалар) ёки углерод ва олтингугурт атомларидан иборат полисулфид каучук, полифосфонитрилхлорид, полидихлорфосфезен ва айрим полихлорвинил смолалар ҳам синтетик каучукка киради. Синтетик каучук ёг ва б. органик моддаларга (мас, бутадиен — нитрил каучуклар), иссиқ ва совуққа (мас, кремний органик каучуклар) чидамли бўлиши керак.

Баъзи синтетик каучуклар техник хоссалари (мас, иссиққа, эритувчиларга, емирувчи муҳитларга ва ишқаланишга, ёруғлик ва озон таъсирига чидамлилиги, газ ўтказмаслиги ва б.)га кўра, табиий каучукдан афзал. Синетик каучуклардан 50 мингга яқин номда маҳсулотлар ишлаб чиқарилади. Биринчи синтетик каучукни 1879-йил Г. Бушарда (Франсия) олган; саноат миқёсида ишлаб чиқаришни С. В. Лебедев (Россия) 1932-йилда йўлга қўйди. Синтетик каучук олиш иклим ва географик шароитларга боғлиқ бўлмаганлиги, меҳнат унумдорлигининг юқорилиги ва арзон хом ашё базасининг мавжудлиги туфайли катта иқтисодий фойда беради. Каучук шина, амортизаторлар, елимлар, санитария-гигиена маҳсулотлари ва б. ишлаб чиқаришда қўлланади. Жаҳон миқёсида ҳар йили 16,5 миллион тонна каучук (4,5 миллион тонна табиий ва 12 миллион тонна синтетик каучук) ишлаб чиқарилади.

Адабиётлар

  • Ашуров, Ниғмат. ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000.
  • Догадкин Б. А., Донсов каучукА., Шершне в В. А., Химия эластомеров, 2 изд., Москва, 1981.
  • Синтетический каучук, 2 изд., Ленинград, 1983.

Манбалар