Kavaleriya

Кавалерия (франс. cавалериа) — отлиқ аскарлар, суворийлар. Қуруқликдаги қўшин тури. Қадимда ва ўрта асрларда қўшиннинг асосий тури ҳисобланган. ХИХ аср ўрталарида ҳарбий техниканинг ривожланиши натижасида Кавалериянинг аҳамияти пасайган. ХХ асрнинг 50-й.ларида тугатилган.

Отлиқ аскарлар — қадимги дунё мамлакатларида вужудга келган қўшин тури. Отлиқ аскарлар пайдо бўлгунга қадар Миср, Хитой, Ҳиндистон ва ҳоказо юртларда отлар қўшилган 2 ғилдиракли жанг араваларидан фойдаланилган. Отлиқ аскарлар алоҳида қўшин тури сифатида илк бор милоддан аввалги ИХ асрда Оссурия армияси таркибида ташкил этилади ва сўнгра бошқа қулдорлик давлатларига тарқалади. Милоддан аввалги ВИ асрдан эътиборан ахоманийлар армиясида Отлиқ аскарлар қўшиннинг асосий тури бўлиб, қилич ва найза билан қуролланган оғир Отлиқ аскарлар ҳамда камон ва ўқ билан таъминланган енгил Отлиқ аскарлар мавжуд бўлган. Ўрта Осиёда Отлиқ аскарлар милоддан аввалги 1-минг йиллик 1-ярмидан мавжуд бўлиб, саклар, массагетлар, суғдийлар, хоразмийлар қушинининг асосини ташкил қилган. Парфия Отлиқ аскарлари ҳам деярли шундай қурилишга ва қуролланишга эга бўлган.

Юнон давлатларида (Спарта, Афина) Отлиқ аскарларнинг миқдори анча камсонли эди. Милоддан аввалги ИВ аср 1-ярмида Фива саркардаси Эпаминонд биринчи бўлиб Отлиқ аскарларни пиёда аскарлар билан ҳамкорликда жангга солган. Милоддан аввалги ИВ аср 2-ярмида Македонияда мунтазам Отлиқ аскарлар юзага келади ва мустақил қўшин тури саналади. Александр армиясида Отлиқ аскарлар яхши тайёргарлик кўрган, жанг майдонида эркин ҳаракат қилиш қобилиятига эга бўлган зарбдор куч тарзида оғир, ўрта ва енгил турларга бўлинган. Қад. Рим армиясида Отлиқ аскарлар қўшимча қўшин тури ҳисобланган.

Ғарбий Европада 11 —ХИИ асрларда армиянинг асосий зарбдор қисмини рицарлардан тузилган Отлиқ аскарлар ташкил қилган. Суворий рицар қилич, оғир найза, қалқон, дубулға ва зирҳ билан қуролланган. ХИИ асрнинг 2-ярмидан жанговар отлар ҳам махсус зирҳ билан таъминланган.

Қадимги Рус давлати (ИХ—Х асрлар) қўши-нида княз дружиналаридан ташкил қилинган Отлиқ аскарларнинг сони пиёда аскарларга нисбатан анча кам бўлган.

Турк-мўғул давлатлари армиясининг асосини ташкил этувчи Отлиқ аскарлар ўзининг ташкилий ҳамда жанговар крбилияти билан алоҳида ажралиб турган. Ҳунлар даврида Отлиқ аскарларнинг сони 240 мингтага етган. Туркийлар томонидан жаҳон ҳарбий санъати тарихида биринчи бўлиб суворийлар сафининг жорий қилини-ши (ҳар бир отлиқ аскар орасидаги масофа 20 м, жанговар қаторлар сони 10 та) отлиқ қўшиннинг душман ус-тидан тўла устунлигини таъминлаган. Турк хоконлигининт (ВИ—ВИИИ асрлар) совутли мунтазам Отлиқ аскарлари нафақат текисликда, шунингдек, тоғлик ҳудудларда ҳам муваффақиятли ҳаракат қилиш қобилиятига эга бўлиб, кўп вақтлар давомида унга тенг келадиган рақиб топилмаган. Найза билан жанг қилиш санъатини моҳирона эгаллаган турк отлиқлари хитойлик пиёда найзабозлар ва эронлик отлиқ ўқчилар (камонкашлар) билан бўлган муҳорабаларда, аксар ҳолларда, зафар қозонган. Турк суворий-си кўкрак қисмида думалоқ қалқони бўлган зирҳ билан таъминланган, бошига темир дубулға кийган, қилич, шох-симон ёй, тўқмок ва найза билан куролланган. Оғир қуролли Отлиқ аскарлар зодагон ҳамда тажрибали жангчилардан ташкил этилган жангда ҳал қилувчи рол ўйнаган. Тобе юртларнинг аскарларидан тузилган енгил Отлиқ аскарлар, асосан, разведка ҳамда айғоқчилик вазифаларини бажарган. Зарур пайтлардагина жангга кирган.

Чингизийлар армиясида енгил қуролли Отлиқ аскарларнинг мавқеи баланд бўлган. Мўғул жангчилари отда юриш, камон, қилич ва арқон билан муомала қилиш санъатини мукаммал эгаллаган. Улар жанггохда усталик билан манёвр-ҳаракат қилган, сохта чекиниш, пистирма қўйиш санъати каби тактик амалиётларни мунтазам қўллаган.

Амир Темур армиясининг зарбдор қисмини енгил ва оғир қуроллар билан куролланган Отлиқ аскарлар ташкил этган. Дубулға, совут, қилич, ёй, садоқ, қалқон ва найза билан таъминланган оғир қуролли суворийлар сера жангчилардан тузилган, ғанимнинг асосий зарбасига қар-ши турган, жанг натижаси шуларга боғлиқ бўлган. Ёй, садоқ ва қилич билан қуролланган енгил Отлиқ аскарлар, асосан, соқчилик ва разведкага мўлжалланган. Ўта зарур чоғдагина ёв билан жанг қилиш ҳуқуқига эга бўлган.

Европа мамлакатлари армиясида ўт сочиш қуролининг ривожланиши (ХИВ аср) ҳамда пиёдалар ролининг ошиб бориши боис (ХВ аср) Отлиқ аскарларнинг мавқеи секин камая боради. ХХ асрнинг 50-йиллари ўрталарида оммавий қирғин қуролларининг ривожланиши ва армияларнинг тўлиқ моторлаштирилиши туфайли Отлиқ аскарлар қўшин тури сифатида барҳам топди.