Ziyosfera

Kaya Sultan

Кая Султон (усмонли туркча: کایا سلطان‎‎ тах. 1633[1]-1659[2]) Усмонли маликаси. Усмонли султони Мурод ИВ нинг қизи эди. У 1644-йилда давлат арбоби Мелек Аҳмад Пошога турмушга чиқди ва кўп ўтмай, 26 ёшида туғиш пайтидаги асоратлар туфайли вафот этди[3]. Машҳур Усмонли саёҳатчиси Эвлия Чалабий ўзининг Саёҳат китобида Кая Султон билан аниқ бир учрашувни қайд этган. Китобнинг бутун бир боби Кая Султонга ҳомиладорлигидан то вафотигача бағишланган.

Ёшлик

Кая Султон Мурод ИВ қизи эди. Сиёсий мақсадлар учун маликаларнинг никоҳи ҳар доим султонлар томонидан манфаатлар учун ишлатилган ва Кая ҳам бундан мустасно эмас эди. 1640-йилларнинг бошларида Кўсем Султон яқинда вафот этган ўғли Мурод ИВ нинг канизагининг ўн уч ёшли қизи набираси Кая Султоннинг никоҳи бўйича баҳсда ғалаба қозонди. Кая Султоннинг онаси уни ўзининг сиёсий дўстларидан бирига, олдинги султоннинг қилич кўтарувчисига турмушга чиқишини хоҳлади, аммо Косемнинг номзоди Мелек Аҳмад ғалаба қозонди. 13 ёшида Кая 50 ёшдан ошган бўлажак Усмонли Садр Вазири, Абхазиядан бўлган Мелек Аҳмад Пошога турмушга чиқди. Уларнинг турмуш қурган йили 1644-йил деб кўрсатилган[4]. Бироқ, Кая эрига ёмон кўрар эди, буни тўй оқшомида ўзига ханжар урганида кўриниб турибди[5].

Оилавий ҳаёт

Кая эрининг сиёсий фаолияти учун муҳим эканлигини исботлади. У тез-тез унга стратегик ва молиявий ёрдам билан ёрдам берди. Эвлия Чалабий Кая Султонни сулоланинг хайрихоҳлигининг ёрқин намунаси деб билган. У, шунингдек, барча малика ва уларнинг эрлари ичида ҳеч ким Кая ва Мелек каби бирлаша олмаганини таъкидлади. Хабарларга кўра, Каянинг ўлимидан сўнг Мелек унинг тобутига ўзини ташлаб, ўзини тутолмай йиғлаган.[6]

Унинг тушлари талқини

Эвлия Чалабийнинг китобида Каянинг ғалати тушлар кўргани ва Мелекдан тушларини таъбир қилишни сўрагани айтилади. Каянинг айтишича, бу тушлар унинг бобоси Султон Аҳмад И билан боғларда сайр қилишини ҳам ўз ичига олади. Тушининг охирида Аҳмад қўлини Каянинг юзига фотиҳа қилиб узатди, бироқ қўли дарҳол қонга беланиб кетди. Кейин Кая ўз қўлини юзини силади ва қўли қонга беланган эди. Малика қўрқувдан уйғонди. Мелек Аҳмад Каяга 1000 та олтинни камбағалларга, 2000 тасини ички ва ташқи оғаларига, 300 тасини Эвлия Чалабийга, 100 тасини Эвлиянинг синглисига беришни буюрди. Кая Султон кўрсатмасини бажарди, лекин кейинроқ Мелек Эвлияга Кая Султон туғса, унинг қон кетишидан ўлишини айтди.[7]

Ушбу дастлабки табирдан кўп ўтмай, Каянинг яна бир туши Мелек томонидан талқин қилиниши керак эди. Мелек маликанинг иккинчи тушида ташвишланишга ҳожат йўқлигини айтди. Аммо Кая таъбир пайтида Мелекнинг юзидаги ифодани кўрганини ва тушни тўғри талқин қилмаётганини билганини айтиб, маликани стрессдан халос этишга ҳаракат қилди. Шу тушлар сабабли Каянинг кундан-кунга тақводорлиги ортиб борди, Макка ва Мадинага кўплаб хайр-эҳсонлар берди. Бундан маълум бўлдики, Кая Султон ўз давридаги маликаларнинг энг бадавлати бўлган. Бу унинг катта хайр-эҳсонлари ва бутун мол-мулкини болаларига, ўзи ва Малекнинг хизматкорларига топшириши орқали намоён бўлди. У шунингдек, агар унинг авлоди тугаса, ўша ерлардан келадиган барча даромадлар Муқаддас шаҳарларга ўтказилиши кераклигини таъкидлади.[7]

Ўлим

Кая Султоннинг туғиш пайтида ўлимини олдиндан кўрган Мелек Аҳмаднинг тушидан 26 кун ўтгач, Кая Султон туғиши керак эди ва қиз туғди. Мелек қизи туғилгандан кейин кўп садақа берди. Бироқ, Каянинг қизини туғгандан кейин хасталаниб қолди. Унинг йўлдоши қорнида қолиб, „юрагига ёпишиб олди“. Ўша кечада саройдаги барча хизматкорлар ва доялар йўлдошни бўшатиш учун ҳамма нарсани қилишга ҳаракат қилишди. Буларга Каяни адёлга ётқизиш ва уни жуда қаттиқ силкитиш, тескари осиш ва асал бочкасини апелсин гулли сув билан тўлдириш ва уни ичкарига киритиш киради. Уч куну уч кеча Кая бу қийноқларга чидади. Доялар умидсиз уринишда қўлларини бодом мойи билан қопладилар ва қўлларини маликанинг бачадонига қўйишди ва тери бўлакларини, жумладан жигар ва ширдонга ўхшаш нарсаларни тортиб олишди. Туғгандан тўрт кун ўтгач, Кая Султон вафот этди.[7][8]

Ўлимдан кейин

Маликаларнинг бошқа ҳукмрон элита оилаларидан фарқи йўқ эди. Давлат кўпинча маликаларнинг катта бойликларини қарзга берилиши керак деб ҳисобларди. Кая Султон вафотидан сўнг, вазир Кўпрулу Меҳмед пошо, Каянинг эри ва қизи борлигига қарамай, унинг бойликларини тортиб олишни буюрди.[6] Бу Усмонли ер эгалик тизими, Тимар тизимига мувофиқ эди. Тимар тизимида ер келажак авлодларга ўтмасдан, балки шахс вафотидан кейин қайта тақсимланади. Агар келажак авлодлар империя учун фойдали бўлса, Султон бу шахсларга бошқа эр участкаларини тақсимлаши мумкин эди. Унинг турмуш ўртоғи Каянинг холаси Фатма Султонга уйланди, аммо бу бахциз никоҳ эди.

Манбалар

  1. ↑ Эвлия Çэлеби. Тҳе Интимате Лифе оф ан Оттоман Статесман Албанй: Стате Университй оф Неw Ёрк, 1991. П.236.
  2. ↑ Эвлия Cелеби. Тҳе Интимате Лифе оф ан Оттоман Статесман Албанй: Стате Университй оф Неw Ёрк, 1991. П.236.
  3. ↑ Эвлия Cелеби. Тҳе Интимате Лифе оф ан Оттоман Статесман Албанй: Стате Университй оф Неw Ёрк, 1991. П.231.
  4. ↑ Эвлия Cелеби. Тҳе Интимате Лифе оф ан Оттоман Статесман Албанй: Стате Университй оф Неw Ёрк, 1991. П.236.
  5. ↑ Леслиэ Пеирcе. „Тҳе Империал Ҳарем: Wомен анд тҳе Совереигнтй ин тҳе Оттоман Эмпире“ Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс, 1993. п. 146..
  6. ↑ 6,0 6,1 Пиэрcе 1993.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Çэлеби 1991.
  8. ↑ Киа, Меҳрдад. Даилй Лифе ин тҳе Оттоман Эмпире (эн). АБC-CЛИО, 2011-08-17. ИСБН 9780313064029.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Kaya_Sultan" dan olindi