Kazachok
Козачок (украинча: козачо́к, Украинча талаффуз: [ко.за.'тʃɔк]) ёки казачок (русча: казачо́к) – 16-асрда казаклардан келиб чиққан жуфтликлар учун анъанавий рус, белорус ва украин [1][2][3], тезкор халқ рақси [4]. ХВИИ-ХВИИИ асрларда у Украина, Белоруссия ва Жанубий Россия ва бошқа турли хил маҳаллий ҳудудларда ижро этилган. ХВИИИ асрдан бошлаб эса Франсия, Венгрия, Полша ва Россиядаги зодагон саройларида ҳам ижро этила бошлаган [4][5].
|
| |
| Маҳаллий номи | Козачок |
|---|---|
| Этимологияси | казак со'зидан олинган бо'либ, "казак" ёки "эркин одам, саргардон" ма'ноларини англатади. |
| Жанри | халқ рақси |
| Ускуна(лар) | скрипка, сопилка, бандура, симбала |
| Йили | 1600-йиллар |
| Яратилиши | Украина, жанубий Россия, |
Тавсифи
Рақснинг умумий кайфияти жонли, қувноқ, тетиклантирувчи ва жўшқин. Мусиқа ўлчови 2/4. Сур’ат дастлаб ўртача бўлиб, кейин аста-секин тезлашади, шу орқали рақс чаққон ва эпчил казак йигитини тасвирлайди. Касян Голейзовский таъкидлаганидек, „белорус ҳам, гусул ҳам, рус деҳқони ҳам, запорожелик ҳам, Дон казаклари ҳам чаққон казачкани ҳар бири ўзича рақсга тушишган“ [6]. ХВИИИ аср ўрталарида рус рақс усталари томонидан бал рақси сифатида расмийлаштирилган [7].
Рақс гопакка ўхшайди, аммо унда акробатик ҳаракатлар камроқ ва кўпроқ лирик (жанговар эмас) характерга эга. Казак рақслари тадқиқотчиси Вадим Купленикнинг фикрига кўра, „Казак“ рақси гопакдан олдин ҳам бўлган ва фақат Екатерина ИИ казаклар номини тақиқлаганлиги сабабли рақс ўз номини ўзгартирган. Казачканинг Украина, Белоруссия, Кубан ва Терск турлари мавжуд. Аммо Украина казачкаси катта шуҳрат қозонди. Саҳна версиясида у жуфтлик [8] (йигит ва қиз) томонидан ижро этилади. Рақсда аёл етакчилик қилади, эркак эса унинг ҳаракатларига тақлид қилиб эргашади – аёл чапаклар орқали ҳаракат ўзгаришларини билдириб туради [манба керак]. Маиший версияда – яккахон йигитлар, икки йигит [9] двоих парней[10] ёки йигит ва қиз. Рақснинг асосий ҳаракатлари: югуриш, ўтириб рақсга тушиш, оёқларни силкитиб баланд ва кенг сакрашлар ҳисобланади.
Мусиқа нуқтайи назаридан Козачок аслида „Козачок типидаги рақслар“ гуруҳи бўлиб, унинг кўплаб минтақавий турлари, айниқса Карпатда, турли номлар остида мавжуд: „Козак“, „Хайдук“, „Жуман“, „Метанка“ ва бошқалар. Бу рақсга камида 124 хил куй ёзиб олинган. Козачок типидаги рақслар этник украин ерларининг аксариятида „рақс-қўшиқлар“ (танес-приспівка) вазифасини бажаради, „коломийка“ ҳудудлари бундан мустасно (Покуция, Бойко Субкарпат ва Галиция) [11].
Россияда казачок рақсининг турли версиялари мавжуд: Кубан казачок (Россия жанубидаги Краснодар вилояти) ва Терек казачок (шимолий Кавказ вилояти). Тарихан бу ҳудудларда совет даврида сезиларли даражада қисқарган муҳим украин аҳолиси бўлган [12].
Казачокнинг лут томонидан қўшилган биринчи мусиқий безаги ХВИИ асрда полшалик зодагон ва бастакор Казимиэрз Станислав Рудомина-Дусиаcкига тегишли [13][14]. ХВИИИ асрнинг иккинчи ярмидаги казачок куйларининг қўлёзма тўпламлари мавжуд ва ўша асрнинг охирига келиб босма тўпламлар пайдо бўла бошлайди. Дюсиаcки партитураси Берлин давлат кутубхонасида „Дусиаcки-Буч“ номи билан сақланган. Казачок куйлари ХВИИИ асрда Поляк мусиқасиларида ҳам қўлланилган [4][15][16].
Дунёвий жамиятда
Казачканинг биринчи мусиқий ишлови полшалик лутчи ва бастакор С.Дусяцкйга (ХВИИ асрнинг 1-чораги) тегишли. Рус қўлёзма тўпламларида казачка куйи ХВИИИ асрнинг 2-ярмидан бошлаб учрайди. ХВИИИ аср ўрталарида Елизавета даврида „Казакча“[17] ва „Русский“ асосида рақс усталари томонидан Ғарбда ўхшаши бўлмаган ва ХХ асргача ижро этилган янги салон бал рақслари яратилди [18]. Казачок франсуз балетларида пайдо бўлди ва 1820-йилларда (рус қўшинлари Парижда бўлганидан кейин) айниқса машҳур бўлди.
А. С. Даргомижский 1864-йилда симфоник оркестр учун „Кичик Россиялик казак“ (Кичик Россиялик казак ҳақидаги фантазия)ни ёзган [19]. „Казакча“ биринчи марта 1865-йил 7-январда Брюсселда муаллиф иштирокида ижро этилган [20]. . Томошабинлар мусиқани жуда илиқ қабул қилишган ва Даргомижскийнинг фикрига кўра, „Казакча“дан, томошабинлар шунчаки „ҳайқириб юборишган“ [21].
Замонавий хореография
Украина рақсини стандартлаштириш билан танилган украиналик хореограф ва раққос Василий Авраменко бир-тўрт жуфтлик учун Подолия минтақасида туғилган казакларнинг хушомад рақси Козачок Подилски (Козачок поділский)ни яратган. Эҳтимол, у Козачок Подилскийни 1917-1921-йиллар оралиғида саҳналаштирган театр иши украиналик драматург ва ёзувчи Марко Кропйвницкийнинг песаларини ўз ичига олган авлодлар песаларида ижро этилган рақслар репертуаридан ўрганган [22].
Шунингдек қаранг
- Гопак – Запороже казаклари орасида пайдо бўлган украин халқ рақси.
Манбалар
- ↑ Наҳачеwскй, Андрий. Украиниан Данcе: А Cросс-Cултурал Аппроач (эн). МcФарланд, 2011-11-16. ИСБН 978-0-7864-8706-6.
- ↑ Мажор, Алиcе; Гордей, Гордон. Украиниан Шумка Данcерс: Традитион ин Мотион (эн). Реидморе Боокс, 1991. ИСБН 978-1-895073-01-0.
- ↑ Фелдман, Wалтер Зев. Клезмер: Мусиc, Ҳисторй, анд Меморй (эн). Охфорд Университй Пресс, 2016-10-03. ИСБН 978-0-19-024452-1.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 „Козачок“. Энcйcлопедиа оф Украине (1989).
- ↑ Леҳманн, Диэтер „Казачок“ (эн). Грове Мусиc Онлине (2001). ДОИ:10.1093/гмо/9781561592630.артиcле.14801. Қаралди: 2024-йил 2-июл.
- ↑ Даренская Н. В. Белорусский танес. Учебно-методическоэ пособиэ (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-04-03 санасида архивланган) Wайбаcк Мачинедаги асл нусхадан архивланган архив нусхаси. (3-апрел 2019-йил) – Омск: Омский гос. ун-т, 2011. – 92 с. – ИСБН 978-5-7779-1391-3 – С. 8
- ↑ Казачок // Казаринова Т. А. Хороводи и кадрили Пермской области – Перм: Звезда, 2002. – 111 с. – СБН 5-88187-146-4 – С. 70—79
- ↑ Берг 1996.
- ↑ Берг Е. Б. Исконно русскиэ названия хороводних игр и тансев в русских народних говорах Wайбаcк Мачинедаги асл нусхадан архивланган архив нусхаси. (2-май 2018-йил)
- ↑ Алексютович 1978.
- ↑ "Козачок", Ин: Українска музична энсиклопедія, вол. 2. (Е – К) , гол. редкол. Г. Скрипник. – Київ : Видавництво Інституту мистествознавства, фолклористики та этнології НАН України, 2008, пп. 469-470
- ↑ „Кубан“. www.энcйcлопедиаофукраине.cом. Қаралди: 2021-йил 3-апрел.
- ↑ Сорокер, Яков. Украиниан Мусиcал Элеменц ин Cлассиcал Мусиc. Cанадиан Институте оф Украиниан Студиэс Пресс, 1995 — 64-бет. ИСБН 1-895571-06-5.
- ↑ Деасй, Аидан. Тҳе Севентеэнтҳ-Cентурй Баттаглиэ фор Луте ин Италй. Эдитҳ Cоwан Университй: Wестерн Аустралиан Аcадемй оф Перформинг Арц, 2010 — 19-бет.
- ↑ Финдеизен, Н.; Велимировиc, М.; Женсен, C.; Броwн, М.; Wаугҳ, Д. C.. Ҳисторй оф Мусиc ин Руссиа фром Антиқуитй то 1800. Индиана Университй Пресс, 2008 — 388-бет. ИСБН 978-0-253-02352-0.
- ↑ Мисчакофф, А.; Ҳеилес, А. М.. Кҳандошкин анд тҳе бегиннинг оф Руссиан стринг мусиc, Руссиан мусиc студиэс. УМИ Ресеарч Пресс, 1983 — 21-бет. ИСБН 978-0-8357-1428-0.
- ↑ Гозенпуд А. Леош Яначек и русская култура: исследованиэ – Л.: Сов. композитор, 1984 – 196 с. – С. 30
- ↑ Короткова М. В. Московский дворянский бал ХВИИИ века Wайбаcк Мачинедаги асл нусхадан архивланган архив нусхаси. (12-июн 2018-йил)
- ↑ Рябова Е. Л., Терновая Л. О. Визуалний образ казаков в народном творчестве и произведениях искусства Wайбаcк Мачинедаги асл нусхадан архивланган архив нусхаси. (12-июн 2018-йил)
- ↑ История русской музики в десяти томах, Том 6 – М.: Музика, 1989 – ИСБН 5-7140-02822-2 – С. 120
- ↑ Биографическая библиотека Ф. Павленкова: Жизн замечателних людей: В 3 т. Т.3 —М.: Олма Медиа Групп, 2001 – С. 395
- ↑ Наҳачеwскй, Андрий. Украиниан Данcе: А Cросс-Cултурал Аппроач (эн). МcФарланд, 2011-11-16. ИСБН 978-0-7864-8706-6.