Kemasozlik
Кемасозлик – бу кемалар ва бошқа сузувчи воситалар қурилиши. Кема ясаш одатда, „терсане“ деб номланадиган ихтисослашган муассасада амалга оширилади. Кема ишлаб чиқарувчилари кема усталари деб аталади.

Тижорат ва ҳарбий соҳалар учун кема қуриш ва таъмирлаш ишлари „денгиз муҳандислиги“ деб аталади. Қайиқларнинг қурилиши „қайиқ қурилиши“ деб аталадиган фаолият тури ҳисобланади.
Кемаларни демонтаж қилиш „кема таъмирлаш“ деб аталади.
Тарихи
Саёз сувларда сузувчи қайиқларнинг илк тасвирлари милоддан аввалги 6-5-минг йилликларда қадимги Месопотамия ҳудудида яратилган. Қадимги Месопотамиядаги дастлабки қайиқлар қамишдан ясалган. Бу қайиқлар юзаси битум билан қопланган ва икки оёқли устунларга эга эди. Улар Форс кўрфазининг саёз қирғоқ сувларида сузиш учун мўлжалланганди[1].
Милоддан аввалги 4-минг йиллик
Қадимги Миср
Қадимги Миср ҳудудидан топилган далиллар шуни кўрсатадики, қадимги мисрликлар милоддан аввалги 3100-йилларда кема ясаш учун ёғоч тахталардан фойдаланишни бошлашган. Милоддан аввалги 4000-йиллардаги Миср кемасозлари кучли сув оқимига қарши суза оладиган қайиқларнинг дизайнини ишлаб чиқишган. Америка Археология институтининг[2] хабар беришича, ҳозирги кунгача топилган энг қадимги кемаларнинг баъзилари Абйдос қайиқлари сифатида танилган. Абйдос қайиқлари Мисрнинг Абйдос ҳудудидан топилган 14 та қайиқлардир. 14 та Абйдос қайиқлари ёғоч тахтдан ясалган. Ню-Ёрк университетининг мисршунос олими Давид ЎCоннор Абйдос қайиқларидаги ёғоч тахталарнинг тўқилган тасмалар ёрдамида бириктирилганлигини ва тахталар ораси қамишлар билан тўлдирилганлигини аниқлашга муваффақ бўлган[2][3]. Абйдос қайиқларининг барчаси фир'авн Кҳасекҳемwй учун тайёрланган дахмадан топилганлиги учун дастлаб қайиқларнинг барчаси фир'авн Кҳасекҳемwйга тегишли деб ҳисобланган[3]. Аммо кейинчалик олиб борилган изланишлар натижасида 14 та қайиқдан бири милоддан аввалги 3000-йилда ясалганлиги аниқланган. Шунингдек, дахмадаги сопол идишлар ҳам фир'авн Кҳасекҳемwй ҳукмронлиги давридан анча олдинги даврга тегишли эканлиги маълум бўлди[3]. Милоддан аввалги 3000-йилларга оид қайиқнинг узунлиги тахминан 23 м бўлган ва ҳозир ушбу қайиқ эҳтимол аввалги фир’авнга тегишли бўлган деб тахмин қилинади. Профессор ЎCоннорнинг сўзларига кўра, 5000 ёшли қайиқ ҳатто фир’авн Аҳага тегишли бўлган бўлиши мумкин.
Австронезия
-
Австронезия кемаларининг типик дизайнлари
-
Австронезия кемаларининг типик дизайнлари
-
Австронезия кемаларининг типик дизайнлари
-
Австронезия кемаларининг типик дизайнлари
-
Австронезия кемаларининг типик дизайнлари
Биринчи океан кемалари австронезия ҳудудида аҳолининг сони кўпайиши даврида (милоддан аввалги 3000-йиллар) австронезия халқлари томонидан қурилган. Милоддан аввалги 1500-йилларда австронезия халқлари Жануби-Шарқий Осиё оролларининг бошқа қисмларига ва Микронезияга кўчиб кетишида улар минглаб километрга чўзилган очиқ океанларни босиб ўтишдилар. Австронезия халқларининг кейинги миграциялари Ҳинд океанидаги Мадагаскарга, Янги Зеландияга, Тинч океанидаги Пасха оролига ва ҳатто Америкага ҳам етиб боришган[4][5].

Австронезия халқлари катамаранлар (устунли қайиқлар), қайиқ қуриш техникаси, қисқичбақа шаклидаги елканли қайиқлар ва танжа елканли кемалар ва океан навигация техникаси каби ноёб кема технологияларини ихтиро қилдилар. Австронезия халқлари ясаган кемаларнинг шакллари оддий каноедан тортиб, катта кўп корпусли кемаларгача мавжуд бўлган. . Австронезия кемаларининг энг оддий шакли беш қисмдан иборат эди. Пастки қисми ичи бўш логнинг бир бўлагидан иборат бўлган. Ён томонларида иккита тахта, иккита тақа шаклидаги ёғоч бўлаклар думба ва орқа томонни ташкил қилган. Улар бир-бирига маҳкам бириктирилиб, улар орасидаги тешикларга дублонлар ўрнатилган, сўнгра тахталарга чиқадиган тиргаклар билан ўралган арқонлар (раттан ёки толадан қилинган) ёрдамида бир-бирига боғланган. Бу ўзига хос ва қадимий австронезия қайиқ қуриш амалиёти „кирпикли луг“ усули сифатида танилган. Бу қайиқлар одатда нам бўлганда кенгаядиган, корпусни сув ўтказмайдиган қилиб қўядиган тапа пўстлоғи ва толалар билан қопланган. Австронезия халқлари қайиқ тайёрлашда дастлаб қайиқнинг қобиғини ҳосил қилишган, кейинчалик уни горизонтал қовурғалар билан мустаҳкамлашган. Австронезия халқлари кемаларининг бундай тарзда ясалганлигини кема ҳалокати ва кемаларда металл михларнинг йўқлигидан аниқлаш мумкин. Австронезия кемаларида анъанавий равишда марказий руллар йўқ эди, лекин унинг ўрнига бир томондан эшкак ёрдамида бошқарилган[7][8][9][10].

Тахминан милоддан аввалги 1000-600-йилларда Шри-Ланка ва Ҳиндистоннинг жанубидаги австронезиялик бўлмаган халқлар томонидан катамаран ва қайиқлардаги устун технологиясининг сотиб олиниши австронезия халқларининг минтақа билан, шу жумладан Малдив ороллари ва Лаккад ороллари билан Австронезия денгиз савдо тармоғининг дастлабки алоқалари мавжудлигини кўрсатади. Бу, эҳтимол, кейинчалик ассимиляция қилинган чекланган мустамлакачиликни ўз ичига олган бўлиши мумкин. Бу ҳали ҳам Шри-Ланка ва Жанубий Ҳиндистон тилларида яққол намоён бўлади. Масалан, Тамил тилидаги „паṭаву“, Телугу тилидаги „паḍава“ ва Каннада тилидаги „паḍаҳу“ сўзлари „кема“ деган маънони англатади[11].
Милоддан аввалги 3-минг йиллик
Қадимги Миср
Қадимги мисрликлар қайиқларни ясаш жараёни учун ёғочларни бир-бирига мустаҳкамлаш учун „тирноқ“лари бўлган ёғоч тахталарни бириктиришни билишган. Милоддан аввалги 2500-йилларда қадимги Мисрдаги тўртинчи сулола даврида қурилган Гиза пирамидалари мажмуасидаги пирамидага 43,6 метрлик кема („Кҳуфу кемаси“) шакли тасвирланган. Пирамидадаги бу кеманинг шакли ҳозирги кунгача тўлиқ шаклда сақланиб қолган[2].
Ҳинд водийси
Дунёдаги энг қадимги порт эрамиздан аввалги 2500-йилларда Ҳиндистоннинг Гужарат соҳилидаги ҳозирги Мангрол бандаргоҳи яқинидаги Лотҳалда Ҳараппа сивилизацияси даврида қурилган. Бошқа портлар тахминларга кўра, Балакот ва Дwарка ҳудудларида бўлган. Бироқ қадимги ҳинд сивилизацияси давридаги денгиз савдоси учун қурилган портлар катта бўлмаган, аксинча кичик портлар бўлган[12]. Қадимги Ҳинд шаҳарларида қурилган портларда ҳиндлар Месопотамия билан савдо-сотиқни йўлга қўйган[13]. Кема қуриш ва қайиқсозлик қадимги Ҳиндистонда гуллаб-яшнаган саноат бўлган[14]. Ҳиндистоннинг маҳаллий ишчилари Искандар Зулқарнайннинг Ҳйдаспес ва ҳатто Ҳинд дарёси бўйлаб ҳаракатланиш учун қурилган кемалар фтолитиясини ишлаб чиқарган[14]. Ҳиндлар, шунингдек, қадимги Форсга кема қуриш учун теак экспорт қилган. Ибн Жубайрнинг асарларида кема қуриш учун ишлатиладиган ҳинд ёғочлари ҳақида маълумотлар келтирилган[15].
Милоддан аввалги 2-минг йиллик

Австронезия
Қисқичбақа панжаси елканли қайиқлари – Жануби-Шарқий Осиё оролида милоддан аввалги 1500-йилларда В шаклидаги квадрат елканли қайиқлар кўринишида австронезияликлар томонидан яратилган. Бу австронезия кемаларининг ўзига хос устунларини, шунингдек, Танжа елканлари ва кераксиз елканлар каби кейинчалик ҳосил бўлган кемаларнинг олдинги ва орқа қурилмаларини ихтиро қилишга туртки бўлган деб ишонилади[16][17][18].
Қадимги Миср
Қадимги Мисрдаги ўн саккизинчи сулола даврида қурилган кемалар одатда 25 метр узунликда ва битта устунга эга бўлиб, баъзан тепада бир-бирига боғланган иккита қутбдан иборат бўлиб, „А“ шаклини ҳосил қилаган ҳолатда ясалган. Қадимги Мисрликлар кема юзасига битта квадрат шаклидаги елкан ва елканнинг пастки қисмида қўшимча шпат ўрнатишган. Бундай кемаларда эшкак эшиш ҳам мумкин бўлган[19]. Қадимги Мисрнинг океан ва денгиз кемалари Ливандан келтирилган садр ёғочидан ясалган[20].
Финикия кемалари ҳам худди қадимги мисрликлар кемаларининг дизайнига ўхшаш қилиб ясалган.
Милоддан аввалги 1-минг йиллик
Австронезия
Австронезияликлар эрамиздан аввалги 1000-600-йилларда Жануби-Шарқий Осиёни Шарқий Осиё, Жанубий Осиё, Яқин Шарқ ва кейинроқ Шарқий Африка билан боғлаб турган австронезия денгиз савдо тармоғини (биринчи ҳақиқий денгиз савдо тармоғи) яратдилар. Бу денгиз савдо тармоғи кейинчалик „Спиcе“ савдо тармоғи ва Денгиз ипак йўлининг бир қисмига айланди. Австронезиялик савдогарлар денгиз савдо йўли бўйлаб австронезия кемасозлик техникасини жорий қилдилар, бу эса Жанубий Осиёнинг устунли қайиқларининг ривожланишига, кейинчалик Хитойда яратилган оддий елканли қайиқларнинг ва, эҳтимол, арабларнинг „латеэн“ номли елканли қайиқларининг ривожланишига олиб келди[11][21][22].
Хитой
Хитойнинг денгиз тарихи қадимги Хитойнинг Чжоу сулоласи давридаги „ баҳор ва куз“ даврига (милоддан аввалги 722-481) бориб тақалади. Хитойликлар „қал’а кемалари“ деб номланувчи катта тўртбурчаклар баржаларни қурдилар, улар асосан қўриқланадиган қал’аларга эга бўлган бир нечта палубали сузувчи кемалар эди. Бироқ, бу даврдаги Хитойда ясалган кемалар асосан, оқим билан биргаликда ҳаракатланган. Ҳақиқий океандаги Хитой флотлари Х асргача (Сонг сулоласи даври) пайдо бўлмаган[23][24].
Милоддан аввалги 1-минг йиллик
Австронезия
Жануби-шарқий осиёлик австронезияликларнинг йирик кўп устунли денгиз кемалари биринчи марта Хитой манбаларида Хан сулоласи даврида „к’ун-лун по“ („ к’ун-лун [қора терили жанубий халқлар] кемаси“) сифатида пайдо бўла бошлаган[25]. Бу кемалар икки турдаги елканлар билан жиҳозланганди. Австронезияликлар ясаган катта ҳажмли кемаларнинг узунлиги тахминан 50-60 метр (164-197 фут), баландлиги 5.2–7.8 метр (17–26 фт) бўлган[26]. Ушбу кемаларнинг ҳар бири 200-1000 кишини сиғдира олган ва улар озиқ-овқат ташиш вазифасини бажаган[27]. Хитой солномаларида қайд этишича, бундай турдаги Жануби-Шарқий Осиё кемалари хитойлик буддист зиёратчилар ва саёҳатчилар томонидан Жанубий Осиёга ўтиш учун фойдаланишган. Бунинг сабаби хитойликлар эрамизнинг ВИИИ-ИХ асрларигача ўзларининг денгиз кемаларини қуришмаган[24].

Бу даврда австронезия савдогарлари (айниқса, Жануби-Шарқий Осиёнинг ғарбий оролидаги аҳоли) Ҳинд океани ва Африка ҳудудларида савдо қилишган. Милоддан аввалги 50-йилдан милодий 500-йилларгача бўлган даврда келиб, Борнеонинг жануби-шарқий қирғоқларидаги (эҳтимол, замонавий Маъанян, Банжар ва/ёки Даяк халқига алоқадор аралаш гуруҳ) австронезияликлар Ҳинд океанини кесиб ўтиб, Мадагаскарни мустамлакага айлантиришган. Бу мустамлакачилик натижасида Шарқий Африка ҳудудида австрония технологиялари асосида каноелар ясала бошланган[28].
Хитой
Қадимги хитойликлар бу даврда оқимли сувларда ҳаракатланувчи кемаларни қурдилар. Милодий И асрда Хитойда кемалар учун рол ишлаб чиқарилганидан сўнг, эшкак эшувчи кемалар ўз аҳамиятини йўқотди. Бу роллар Хан сулоласи даврига оид оддий кемаларнинг дизайн нусхаларида сақланиб қолган. Хитойликлар бу даврга келиб Австронезия халқларининг оддий елканли кемаларидан фойдаланишган деб тахмин қилинади. Лекин УНЕСCО тадқиқотига кўра, хитойликлар Хан сулоласи даврида квадрат шаклидаги елканлардан фойдаланган ва кейинчалик, ХИИ асрда австронезияликларнинг оддий елканларини қабул қилишган[23].
Ўрта ер денгизи
2011-йил сентябр ойида Римдаги Портус шаҳри ўрнида олиб борилган археологик тадқиқотлар Траян (98-117) даврида қурилган кемасозлик заводида кема қурувчилар уюшмаси мавжудлигини кўрсатадиган ёзувларни аниқлади[29].
Милодий йилларнинг бошларида
Австронезия (Полинезия)

Тахминан бу вақтда, Тинч океани бўйлаб жуда катта масофаларга тарқалган Полинезия ороллари Меланезия оролидан келган (австронезия) полинезияликлар томонидан икки қаватли саёҳат катамаранлари ёрдамида мустамлака ҳудудларига айлантирилди. Бу ҳаракатлар австронезия экспансиясининг сўнгги миграция тўлқини ҳисобланади. Австронезияликлар эҳтимол, энг узоқ масофада Америкага етиб борган бўлиши мумкинлиги тахмин қилинади[4].
Европа

Сўнгги вақтлардаги изланишлар натижасида топилган маълумотлар Викинг кемалари ҳақида қимматли маълумотларни берди. Викинг кемалари анъанавий клинкердан ясалган. Уларни қуришда тўнкалар чарм билан боғлаб чиқилган[30]. Бу консенсусга яқинда эътироз билдирилди. Ҳайwоод[31] илгари франк ва англо-саксон денгиз амалиёти ўйланганидан анча муваффақиятли бўлганлигини таъкидлади ва Ғарбий Европада клинкер ва карвел қурилишининг тарқалишини тасвирлаб берди. Шимолий денгиз ва Болтиқбўйи ҳудудларида дастлабки ўрта асрлар давридаги кема қурилиши ҳақида маълумот Англиянинг Суттон Ҳоо шаҳрида топилди. Бу ерда топилган кема қолдиқлари кема капитани билан биргаликда топилган. Бу кеманинг узунлиги 26 метр (85 фт) ва кенглиги 4.3 метр (14 фт)[32] ни ташкил қилаган. Бу кема эман тахталарини бир-бирига боғлаб турувчи перчинлар билан икки томондан тўққизта бўлакни бир-бирининг устига қўйиш йўли билан ғилофдан юқорига қараб ясалган. У ўттиздан ортиқ одамни сиғдира олаган.
Тахминан ХИИ асрда Шимолий Европа кемалари тўгридан-тўғри орқа устунлари билан қурила бошланган. Бундай усулда қуриш рулни осонлик билан ўрнатишга имкон берган. Ўрта асрларда кемалар қурилишининг ривожланиши „думалоқ кемалар“[33] кенг нурли ва иккала учи қаттиқ эгилган, елканли ва эшкак билан бирга қурилган галлейларда яққол кўзга ташланган.
Кема қурилиши ҳақидаги биринчи рисола 1436-йилда Родослик матрос Мичаэл томонидан ёзилган[34]. Мичаэл ўз фаолиятини 1401-йилда Венеция галлейида эшкакчи сифатида бошлаган ва офицер лавозимларига кўтарилган эди. У кемасозлик бўйича рисола, математикага оид рисола, астрологияга оид кўплаб материаллар ва бошқа материалларни ўз ичига олган китоб ёзган. Унинг кемасозлик ҳақидаги рисоласида уч хил галлей ва икки хил думалоқ кемалар ҳақида сўз боради[35].

Саноат инқилоби


Бу даврда ҳам кемасозлик саноат инқилобидан олдинги материаллар ва дизайнларга асосланган бўлса-да, саноат инқилобининг дастлабки даврида (1760-1825) кемалар дизйни ва ясалиши сезиларли даражада яхшиланди. Чунки бу даврда Атлантика океани бўйлаб юк ташиш ҳажмига эҳтиёж ортаётганди. Шу туфайли денгизга яроқли кемларясаш ва навигациянинг ривожланишига эҳтиёж сезилган[36]. Денгизга яроқлиликнинг яхшиланиши „анъанавий поғонали кемани ҳинд дизайнларидан олинган кучлироқ палубали кемаларга алмаштириш ва кема ясаш жараёнида темир арматурадан фойдаланишнинг кўпайиши“ билан боғлиқ бўлган[36]. Дизайн Бенгал гуруч кемаларидан келиб чиққан[36], чунки ўша вақтда Бенгалия кемасозлик саноати билан машҳур эди[37]. Темир аста-секин кема қурилишида қўлланила бошланди. Тадқиқот шуни кўрсатадики, 1750-йилдан 1850-йилгача бўлган даврда кема тезлигида сезиларли яхшиланишлар бўлган. Бундай тараққиёт елканлар ва жиҳозларнинг узлуксиз эволюцияси ва яхшиланган корпуслар билан боғлиқ ҳолда изоҳланади[38].
Дунё бўйлаб кемасозлик саноати
Иккинчи жаҳон урушидан сўнг кемасозлик (терсаналар денгиз ускуналари ишлаб чиқарувчилар ва кемаларга хизмат кўрсатувчи жойларни ўз ичига олади) дунёдаги қатор мамлакатларда муҳим ва стратегик соҳа сифатида ривожланди. Бу муҳимлик қуйидагилардан келиб чиқади:
- Тўғридан-тўғри терсаналар талаб қиладиган кўп сонли малакали ишчилар, пўлат заводлари, темир йўллар ва двигател ишлаб чиқарувчилари соҳаларнинг ортганлиги
- Мамлакатлар урушдан кейин ўзларининг асосий саноат соҳаларини ривожалантиришга ёрдам берувчи кемасозлик соҳасига эътибор бера бошлагани
- Ҳар бир мамлакат ўзининг денгиз флоти ва сувдаги кемаларининг бўлишига эҳтиёж сезганлиги билан боғлиқ
Япония 1950—1960-йилларда саноат тузилмасини қайта қуриш учун кемасозликдан фойдаланган. Жанубий Корея 1970-йилларда кемасозликни стратегик соҳага айлантира бошлаган ва Хитой ҳозир бу соҳага давлат томонидан қўллаб-қувватланадиган йирик сармоя билан бу соҳани такомиллаштириш жараёнида. Хорватияда кемасозлик соноатни хусусийлаштириш ишлари йўлга қўйилган.
Ҳозирги кунда кемасозлик
2000-йиллардан кейин Хитой, Жанубий Корея, Япония тугалланган ялпи тоннаж бўйича жаҳон кемасозлигида устунлик қилди[39]. Хитой давлат кемасозлик корпорацияси, Хитой кемасозлик саноати корпорацияси, Ҳюндаи Ҳеавй Индустриэс, Самсунг Ҳеавй Индустриэс, Даэwоо Шипбуилдинг &амп; Марине Энгинеэринг ва Имабари Шипбуилдинг йирик контейнерлар, қуйма юк ташувчилар, танкерлар ва Ро-ро кемалари учун жаҳон бозорининг аксарият қисмини таъминлайди.
Хитой, Жанубий Корея ва Япония давлатлари ташувчи кемалар ишлаб чиқарувчи мамалакатлар ҳисобланади. Италия, Франсия, Финландия ва Германия ва Европанинг бошқа мамлакатлари круиз кемалари (энг кўп), музёрарлар, кран кемалари ва бошқаларни ишлаб чиқарувчилар мамлакатлар ҳисобланади.
Европалик кема қурувчиларнинг бозор улуши 1960-йилларда пасайишни бошлади. 2007-йилдан бошлаб тўрт йил ичида Европа кемасозлик саноатида ходимларнинг умумий сони 150 000 дан 115 000 гача камайди. 2022-йилдаги Европадаги асосий кема қурувчилар компаниялар қаторига Финcантиэри, Дамен Гроуп, Навал Гроуп ва БАЭ Сйстемс кабилар киритилган[40].
Америка Қўшма Штатларининг кемасозлик сонаотидаги кўрсаткичлари ҳам юқоридагидек ўзгаришларга дуч келди[41][42]. Қўшма Штатлар дунёдаги энг йирик кема ишлаб чиқарувчилар орасида 10-ўринни эгаллайди. Америка Қўшма Штатларидаги самолёт ташувчи ва фрегат каби йирик денгиз кемаларини қурувчи энг йирик компаниялар қаторига Ҳунтингтон Ингаллс, Боллингер ва Генерал Дйнамиcс кабилар киради. АҚСҲдаги кичик ва ўрта ҳажмдаги ҳарбий кемаларни қурувчи асосий компанияларга „Вигор Индустриал“ ва „ВТ Ҳалтер Марине“ кабилар киради[43][44].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Cартер, Роберт „Боат ремаинс анд маритиме траде ин тҳе Персиан Гулф дуринг тҳе сихтҳ анд фифтҳ милленниа БC“Антиқуитй Волуме 80 Но.307 Марч 2006
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Wард, Черйл. „Wорлд’с Олдест Планкед Боац“, ин Арчаэологй (Волуме 54, Нумбер 3, Май/Жуне 2009). Арчаэологиcал Институте оф Америcа.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Счустер, Ангела М. Ҳ. „Тҳис Олд Боат“, 11 Деcембер 2000. Арчаэологиcал Институте оф Америcа.
- ↑ 4,0 4,1 Беллwоод, Петер. Тҳе Аустронесианс: Ҳисториcал анд Cомпаративе Перспеcтивес. Аустралиан Натионал Университй Пресс, 2006. ИСБН 9781920942854. Қаралди: 2019-йил 23-март.
- ↑ Иоаннидис, Алехандер Г.; Бланcо-Портилло, Жавиэр; Сандовал, Карла; Ҳагелберг, Эрика; Миқуэл-Поблете, Жуан Франcисcо; Морено-Маяр, Ж. Вícтор; Родрíгуэз-Родрíгуэз, Жуан Эстебан; Қуинто-Cортéс, Cонсуэло Д.; Ауcкланд, Катҳрйн (Жулй 2020). „Нативе Америcан гене флоw инто Полйнесиа предатинг Эастер Исланд сеттлемент“. Натуре. 583-жилд, № 7817. 572–577-бет. Бибcоде:2020Натур.583..572И. дои:10.1038/с41586-020-2487-2. ПМC 8939867. ПМИД 32641827.
- ↑ Cларк, Паул; Греэн, Жеремй; Восмер, Том; Сантиаго, Рай (Май 1993). „Тҳе Бутуан Тwо боат кноwн ас а балангай ин тҳе Натионал Мусеум, Манила, Пҳилиппинес“. Интернатионал Жоурнал оф Наутиcал Арчаэологй. 22-жилд, № 2. 143–159-бет. дои:10.1111/ж.1095-9270.1993.тб00403.х.
- ↑ Ҳорридге, Адриан „Оригинс анд Релатионшипс оф Паcифиc Cаноэс анд Ригс“, . Cаноэс оф тҳе Гранд Оcеан, БАР Интернатионал Сериэс 1802 Ди Пиазза: . Арчаэопресс, 2008. ИСБН 9781407302898.
- ↑ Ҳенг, Дерек „Шипс, Шипwреcкс, анд Арчаэологиcал Реcовериэс ас Соурcес оф Соутҳеаст Асиан Ҳисторй“, . Охфорд Ресеарч Энcйcлопедиа оф Асиан Ҳисторй Лудден: , 2018. ДОИ:10.1093/аcрефоре/9780190277727.013.97. ИСБН 978-0-19-027772-7.
- ↑ Диэркинг, Гарй. Буилдинг Оутриггер Саилинг Cаноэс: Модерн Cонструcтион Метҳодс фор Тҳреэ Фаст, Беаутифул Боац. Интернатионал Марине/МcГраw-Ҳилл, 2007. ИСБН 9780071594561.
- ↑ Ҳорридге, Адриан (1986). „Тҳе Эволутион оф Паcифиc Cаноэ Ригс“. Тҳе Жоурнал оф Паcифиc Ҳисторй. 21-жилд, № 2. 83–89-бет. дои:10.1080/00223348608572530. ЖСТОР 25168892.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 Маҳди, Wаруно „Тҳе Дисперсал оф Аустронесиан боат формс ин тҳе Индиан Оcеан“, . Арчаэологй анд Лангуаге ИИИ: Артефаcц лангуагес, анд техц, Оне Wорлд Арчаэологй Бленч: . Роутледге, 1999 — 144–179-бет. ИСБН 978-0415100540.
- ↑ Поссеҳл, Грегорй. Мелуҳҳа. ин: Ж. Реаде (эд.) Тҳе Индиан Оcеан ин Антиқуитй. Лондон: Кеган Паул Интл. 1996, 133-208
- ↑ (э.г. Лал 1997: 182-188)
- ↑ 14,0 14,1 Трипатҳи, паге 145
- ↑ Ҳоурани & Cарсwел, паге 90
- ↑ Cампбелл, И.C. (1995). „Тҳе Латеэн Саил ин Wорлд Ҳисторй“. Жоурнал оф Wорлд Ҳисторй. 6-жилд, № 1. 1–23-бет. ЖСТОР 20078617.
- ↑ Жоҳнстоне, Паул. Тҳе Сеаcрафт оф Преҳисторй. Cамбридге: Ҳарвард Университй Пресс, 1980 — 93–4-бет. ИСБН 978-0674795952.
- ↑ Ҳоурани, Георге Фадло. Араб Сеафаринг ин тҳе Индиан Оcеан ин Анcиэнт анд Эарлй Медиэвал Тимес. Неw Жерсей: Принcетон Университй Пресс, 1951.
- ↑ Роберт Э. Кребс, Cаролйн А. Кребс. Гроундбреакинг Сcиэнтифиc Эхперименц, Инвентионс, анд Дисcовериэс оф тҳе Анcиэнт Wорлд. Греэнwоод ПрессСcиэнcе, 2003. ИСБН 978-0-313-31342-4.
- ↑ Cоттрелл, Леонард. WарриорПҳараоҳс. Лондон: Эванс Бротҳерс Лимитед, 1968.
- ↑ Мангуин, Пиэрре-Йвес „Аустронесиан Шиппинг ин тҳе Индиан Оcеан: Фром Оутриггер Боац то Традинг Шипс“, . Эарлй Эхчанге бетwеэн Африcа анд тҳе Wидер Индиан Оcеан Wорлд Cампбелл: . Палграве Маcмиллан, 2016 — 51–76-бет. ИСБН 9783319338224.
- ↑ Доран, Эдwин Жр. (1974). „Оутриггер Агес“. Тҳе Жоурнал оф тҳе Полйнесиан Соcиэтй. 83-жилд, № 2. 130–140-бет. 2020-01-18да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2022-10-20.
- ↑ 23,0 23,1 Л. Пҳам, Чарлотте Минҳ-Ҳà. Асиан Шипбуилдинг Течнологй. Бангкок: УНЕСCО Бангкок Асиа анд Паcифиc Регионал Буреау фор Эдуcатион, 2012 — 20-бет. ИСБН 978-92-9223-413-3.
- ↑ 24,0 24,1 Магуин, Пиэрре-Йвес (Септембер 1980). „Тҳе Соутҳеаст Асиан Шип: Ан Ҳисториcал Аппроач“. Жоурнал оф Соутҳеаст Асиан Студиэс. 11-жилд, № 2. 266–276-бет. дои:10.1017/С002246340000446Х. ЖСТОР 20070359.
- ↑ Роберт, Диcк-Реад. Тҳе Пҳантом Воягерс: Эвиденcе оф Индонесиан Сеттлемент ин Африcа ин Анcиэнт Тимес. Тҳурлтон, 2005 — 38-40-бет.
- ↑ Чристиэ, Антҳонй (1957). „Ан Обсcуре Пассаге фром тҳе "Периплус: ΚΟΛΑΝΔΙΟϕΩΝΤΑ ΤΑ ΜΕΓΙΣΤΑ"“. Буллетин оф тҳе Счоол оф Ориэнтал анд Африcан Студиэс, Университй оф Лондон. 19-жилд. 345–353-бет. дои:10.1017/С0041977Х00133105.
- ↑ Неэдҳам, Жосепҳ. Сcиэнcе анд Cивилизатион ин Чина, Волуме 4, Пҳйсиcс анд Пҳйсиcал Течнологй, Парт ИИИ: Cивил Энгинеэринг анд Наутиcс. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1971.
- ↑ Кусума, Прадиптажати; Бруcато, Ниcолас; Cох, Муррай П.; Пиэррон, Денис; Разафиндразака, Ҳариланто; Аделаар, Алехандер; Судоё, Ҳераwати; Летеллиэр, Тҳиэррй; Риcаут, Франçоис-Хавиэр (Септембер 2016). „Cонтрастинг Лингуистиc анд Генетиc Оригинс оф тҳе Асиан Соурcе Популатионс оф Малагасй“. Сcиэнтифиc Репорц. 6-жилд, № 1. 26066-бет. Бибcоде:2016НатСР...626066К. дои:10.1038/среп26066. ПМC 4870696. ПМИД 27188237.
- ↑ Wелш, Женнифер. „Ҳуге Анcиэнт Роман Шипярд Унеартҳед ин Италй“. Ливе Сcиэнcе. Футуре (2011-йил 23-сентябр). Қаралди: 2021-йил 23-июн.
- ↑ Зумерчик, Жоҳн. Сеас анд Wатерwайс оф тҳе Wорлд: Ан Энcйcлопедиа оф Ҳисторй, Усес, анд Иссуэс. АБC-CЛИО, 2010 — 428–-бет. ИСБН 978-1-85109-711-1.
- ↑ Ҳайwоод, Жоҳн. Дарк Аге Навал Поwер: Франкиш & Англо-Сахон Сеафаринг Аcтивитй. Роутледге, 1991 — 18-бет. ИСБН 978-0415063746. „НБ сеcонд эдитион 2006: 978-1898281436“
- ↑ „Суттон Ҳоо шип буриал“. 2014-йил 8-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-октябр.
- ↑ „Роунд шип“ (эн). Охфорд Референcе. Охфорд Университй Пресс. Қаралди: 2017-йил 14-сентябр.
- ↑ „Мичаэл оф Рҳодес: А медиэвал маринер анд ҳис манусcрипт“. Месео Галилео. Дибнер Институте фор тҳе Ҳисторй оф Сcиэнcе анд Течнологй (2005). Қаралди: 2010-йил 12-декабр.
- ↑ Памела О. Лонг, Давид МcГеэ, анд Аллан М. Стаҳл, эдс. Тҳе Боок оф Мичаэл оф Рҳодес: А Фифтеэнтҳ-Cентурй Маритиме Манусcрипт, 3 волс. (Cамбридге, МА: МИТ Пресс, 2009)
- ↑ 36,0 36,1 36,2 „Течнологиcал Дйнамисм ин а Стагнант Сеcтор: Сафетй ат Сеа дуринг тҳе Эарлй Индустриал Револутион“. 2019-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-октябр.
- ↑ Индражит Рай. Бенгал Индустриэс анд тҳе Бритиш Индустриал Револутион (1757-1857). Роутледге, 2011 — 178, 186–188-бет. ИСБН 978-1-136-82552-1.
- ↑ Келлй, Морган; ó Грáда, Cормаc (2017). „Спеэд ундер Саил, 1750–1830“. Wоркинг Паперс 201710. Счоол оф Эcономиcс, Университй Cоллеге Дублин.
- ↑ „Ларгест шипбуилдинг натионс басед он гросс тоннаге 2018 - Ранкинг“. Статиста.
- ↑ „Лист оф Мажор Шипбуилдинг Cомпаниэс Ароунд тҳе Глобе“. Марине Инсигҳт (2020-йил 12-октябр). Қаралди: 2022-йил 16-апрел.
- ↑ Жамес Брооке. „Кореа реигнс ин шипбуилдинг, фор ноw“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2005-йил 6-январ). Қаралди: 2009-йил 30-декабр.
- ↑ „기획특집/ 1등 조선.해양 한국에 도전하는 해외 국가별 조선산업 현황: 1)일본, 중국, 인도, 베트남, 브라질, 폴란드, 터키, 독일 조선산업의 현황과 전망/(월간 해양과조선 2008년 11월호)“. Шипбуилдинг.ор.кр. 2021-йил 9-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 17-ноябр.
- ↑ „Л3Ҳаррис Течнологиэс Аwардед Медиум Унманнед Сурфаcе Веҳиcлес Програм Фром УС Навй“. Л3Ҳаррис.[сайт ишламайди]
- ↑ „Навй'с Медиум УСВ то бе Басед он Cоммерcиал Веҳиcле“. Сеа Поwер Магазине (2020-йил 19-август). Қаралди: 2022-йил 16-апрел.
Ҳаволалар
- Кема қуриш расмлар луғати
- УС Шипбуилдинг – АҚШ кемасозлик саноати ҳақида кенг маълумот, шу жумладан 500 дан ортиқ АҚСҲ терсанеси қурилиши ёзувлари
- Америка Қўшма Штатларидаги кемасозлик заводлари – ГлобалСеcуритй.орг сайтидан
- Кема қуриш янгиликлари
- Батавиаwерф – Голландиянинг тарихий Шарқий Ҳиндистон кемалари заводи – Голландиядаги Батавиа ва Зевен Провинcиэн тарихий кемаларининг кемасозлик заводи, 1985-йилдан бери бу ерда эски қурилиш усулларидан фойдаланган ҳолда реконструксия қилинган буюк кемалар.
- Голландиянинг Шарқий Ҳиндистонлик Батавиа реконструксияси (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-10-20 санасида архивланган) Арчивед – Голландияда ХВИ асрда яшаган Шарқий ҳиндистонлик Батавиа wерф кемасозлик заводида Батавия кемасининг реконструксия қилиниши ҳақидаги фото веб-сайт. Сайт доимий равишда тарихий тасвирлар билан кенгайиб бормоқда, чунки 2010-йилда кемасозлик ўзининг 25 йиллигини нишонлайди.