Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Kembrij beshligi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Ким Филби 1990-йилги совет почта маркасида

Кембриж бешлиги (инглизча: Cамбридге Фиве') — 1930-йилларда Кембриж университетида совет разведка зобити Арнолд Дейч[1] томонидан ёлланган Буюк Британиядаги совет агентлари тармоғининг умумий номи.

Аслида, „бешлик“ йўқ эди: оддийгина Улуғ Ватан уруши бошида Совет разведкасини ўз хабарлари билан тўлдирган кўплаб инглиз агентлари орасидан совет разведкачиси Юрий Модин танлаб олган. Модинга бу вазифа юкланган, чунки Совет разведкаси Совет Иттифоқига қарши бўлганларнинг сирларини ошкор қилишга интилган машҳур Британия махфий хизматлари вакилларининг фаоллигидан ҳайратда эди. Ўз навбатида, „бешлик“ вакили Жон Кейркросс Совет Иттифоқи учун қилган ишини хиёнат деб ҳисобламади, чунки у ўнг қанот Британия сиёсатчилари томонидан атайлаб сир тутилган маълумотларни иттифоқчига топширган[2]. „Бешлик“ тармоққа уланмаганлигининг исботи шундан иборатки, Ким Филби бошчилигида МИ6 да ишлаганида Жон Кейрнкрос Филби унга қандай иш топшириқларини берганлиги ҳақида ҳатто тахмин ҳам [2] .

Кембриж бешлиги ҳақидаги маълумотлар Совет Иттифоқига 1941-йилда атом лойиҳаси устида ишлашни бошлашга ва 1943-йилда Курскдаги ҳал қилувчи жангга тайёргарлик кўришга ёрдам берди[2].

Таркиби

  • Ким Филби (1912-1988) (инглизча: Ким Пҳилбй)[3] — махфий номи „Стенли“, СИС (МИ6) ва МИ5 да юқори лавозимларни эгаллаган.
  • Доналд Маклин (1913-1983) (инглизча: Доналд Дуарт Маcлеан)[4] — махфий номи „Гомер“, Ташқи ишлар вазирлигида ишлаган.
  • Энтони Блант (1907-1983) (инглизча: Антҳонй Блунт)[5] — махфий номи „Жонсон“, контрразведкачи, қирол Жорж ВИ нинг маслаҳатчиси.
  • Гай Бургесс (1911-1963) (инглизча: Гуй Бургесс)[6] — махфий номлари „Хикс“, „Медчен“, „Пол“[7]: контрразведкачи, Ташқи ишлар вазирлигида ишлаган.
  • Жон Cаирнcросс (1913-1995) (инглизча: Жоҳн Cаирнcросс)[8] — „Леаф“ тахаллуси (мусиқага муҳаббат учун берилган): Ташқи ишлар вазирлиги, ҳарбий разведкачи. Cаирнcросс 1936-йилда энг нуфузли Кембриж марксистларидан бири Жеймс Клугман томонидан ёлланган ва уни Коминтернга ёрдам бериш орқали фашизмга қарши курашга ундаган[2] .

Бештаси ҳам Британия разведкаси ёки дипломатик тузилмаларида юқори лавозимларни эгаллаган, тармоқ фош қилинган, аммо ҳеч ким жазоланмаган: Филби, Маклейн ва Бургесс СССРга қочиб кетишган, Кейркросс ишдан бўшатилганидан кейин Чикагога кетган, давлат хизматидан 1979-йилда расман ишдан олинган ва Римда бир йил қамоқда ўтирган[2]. Блант Британияда қолди, аммо жиноий жавобгарликка тортилмади.

Марказий разведка бошқармасининг собиқ директори Аллен Даллес Кембриж бешлигини „Иккинчи жаҳон урушидаги энг кучли разведка гуруҳи“ деб атаган[9] .

2015-2016-йилларда бир қатор тадқиқотлар Финанcиал Тимес газетасига журналист Седрик Белфрижни „машҳур Кембриж бешлигининг олтинчи аъзоси“[10] деб номлашга асос берди.

Иш

1941-йилда Cаирнcросс немис ҳарбий хабарларини шифрлаган махфий разведка маркази Блетчлей Паркга ишга борди. Бу унинг Совет Иттифоқига кўрсатган энг қимматли ёрдами эди: Cаирнcросс асосий душман ҳақида маълумотни Москвага узатди.

1941-йил сентябр ойининг охирида Cаирнcросс Москвага Бош вазир Черчилл раҳбарлигида инглизлар икки йил ичида ишлаб чиқаришга тайёрланаётган атом қуролини яратиш лойиҳаси ҳақида ҳисобот юборди. Ушбу ҳисоботни ташқи разведка бошлиғи П. М. Фитин пайқади ва бу ҳақда Л. Берияга хабар берди ва у олинган маълумотларни текшириш учун НКВДнинг тадқиқот ва ишланмалар билан шуғулланадиган 4-махсус бўлимига топширишни буюрди. Ўша пайтдан бошлаб СССРда атом қуролларини яратиш бўйича ишлар бошланди, яъни душман Москвага шошилаётган ва фронтларда вазият таҳдид солаётган бир пайтда атом қуролини яратиш ишлари бошлаб юборилди[11].

1943-йил феврал ойида Cаирнcросс Wеҳрмачт томонидан 1200 км узунликдаги фронтда Курск жангида режалаштирилган операцияни эълон қилди. Бу Қизил Армияга танкга қарши мудофаани қуриш ва танк кучларини жамлаш[2], шунингдек, немислар томонидан режалаштирилган ҳужумдан 15 дақиқа олдин душман позицияларига ҳаводан ҳаводан зарба бериш ва устунликка эришиш имконини берди[12].

1947-йил июн ойида Юрий Модин Бургесс, Блант ва Cаирнcроссларни назорат қилиш учун Совет элчихонасининг шифрлаш котиби (инглиз манбаларида, матбуот атташеси) сифатида Лондонга келди. Бу даврда Модин ўзининг энг яхши агенти деб атаган Cаирнcросс Совет Иттифоқига НАТО томонидан тузилаётган ҳужжатларнинг тўлиқ тўплами: иттифоқ тузилиши, молиялаштириш схемаси ва таркибини топширди[2].

МИ5 тергови

Совет агентлари Гай Бургесс ва Доналд Маклин хотирасига 1952-йилдан 1955-йилгача Куйбишевда яшаган Фрунзе кўчасидаги 179-уйда ёдгорлик лавҳаси

Икки йиллик терговдан сўнг, Дик Wайт бошчилигидаги Британия контрразведка хизмати Доналд Маклейн совет жосуси эканлигини аниқлади[2]. 1951-йилда Ким Филби Маклейнни ва Бургессни фош қилинаётгани ҳақида огоҳлантирди (Венона лойиҳаси). Ҳибсга олиниши арафасида Модин СССРга эвакуация уюштирди (Бургесс Маклейнни Швейцарияга кузатиб қўйиши ва кейин Лондонга қайтиши керак эди, лекин бунинг ўрнига у ҳам СССРга кетди)[2].

Натижада Маклейн ва Бургесс СССРга яширинча олиб кирилди. МГБ раҳбарининг буйруғи билан С. Д. Игнатиэв „хавфсизлик мақсадида“ улар Марк Петрович Фрейзер (Маклейн) ва Жим Андреэвич Элиот (Бергесс) номлари билан ёпиқ Куйбишев шаҳрига[13] юборилди.

1951-йил 28-майда Маклейн бедарак йўқолган деб топилгач, Wайт ишончсиз терговдан четлаштирилди. Шубҳада ҳоли бўлган Бургесс Буюк Британиядан кетаётганда Маклейнга ҳамроҳлик қилгани маълум бўлгач, вазият унинг учун ёмонлашди. Блант билан бирга, МИ5 Бургесснинг уйини тинтув қилиш учун борди ва қоғозлар билан тўла гитара қутисини топди. Улар орасидан муаллифлик ҳуқуқисиз қўлёзма ёзувлари бўлган Ташқи ишлар вазирлиги ҳужжати топилган. Қўл ёзувини текшириш шуни кўрсатдики, ёзувлар Cаирнcроссга тегишли. Шу пайтгача Cаирнcросс Бургесс билан дўст эканлигига даъво қилган, аммо унинг ҳомийлари ҳақида ҳеч нима маълум эмасди. КГБ агентлари билан алоқаларни ташкил қилиш шунчалик мукаммал эдики, Бургесс Ташқи ишлар вазирлигининг юқори мансабдор шахси сифатида унга махфий ҳужжатларни топширишга мажбур бўлган Кернкрос буни фақат вақтни бой бермаслик учун қилганига амин эди.

Cаирнcросс кузатув остига олинди. У метрода Лондоннинг Эалинг туманига боргунча МИ5 агенти Энтони Симкинснинг уни кузатиб бораётганини сезмаган. Бироқ, Cаирнcросс ўрнидан туриб чекаётганда, атрофда Модин контрразведка агентларини кўрди ва қочиб кетди. Кейинчалик маълумбўлишича, кузатув ҳисоботини тузаётган Симкинс метро яқинида чекиш Совет алоқа белгиси эканлигини тушунди, чунки Cаирнcросс ҳаётда чекмаган[2].

Агар Wайт ва Симкинс ўз ишларида изчилроқ бўлганларида, Кембриж бешлиги ҳақидаги воқеа Британия контрразведкаси учун муваффақиятли якунланиши мумкин эди, дея хулоса қилади Индепендент нашри. Бироқ, МИ5 зобитлари сўроқ пайтида етарли далилларни тўпламадилар. Cаирнcросс Модин билан учрашишга ва ундан сўроқ қилиш учун кўрсатмалар олишга муваффақ бўлди. Модин Cаирнcроссга ўзининг коммунистик ҳамдардлигини ва Бургесс билан дўстлигини яширмасликни, балки жосуслик гумонларини рад этишни маслаҳат берди. Биринчи сўроқда Cаирнcросс Уилям Скардон томонидан ўтказилган сўроқда худди шундай қилди. Расмий ҳужжатлар билан ишлашда бепарволик учун танқид қилинганидан сўнг, Cаирнcросс давлат хизматидан истеъфога чиқиш тўғрисида ариза ёзди[2].

Истеъфога чиққанидан сўнг, Cаирнcросс пулсиз ва ишсиз қолди. Содиқ Юрий Модин унга Чикагога кўчиб ўтиш учун пул берди. Чикагода Cаирнcросс Шимоли- ғарбий университетда академик мартабасини олди. 1964-йилда Артур Мартин Ким Филбининг парвозидан кейин Кембриж бешлигини текширишни давом эттириб, „тўртинчи“ ва „бешинчи“ жосусларни қидириш учун яна Cаирнcросс билан боғлиқ ҳужжатларга эътибор қаратиб, Чикагога келди. Ажабланарлиси шундаки, Cаирнcросс ҳамма нарсани тан олди. Бу эса Блунтнинг фош этилишига олиб келди[2].

Экранлаштирилган

  • „Cамбридге Спиэс“[14] (Питер Моффат, ББC, 2003) — ҳақиқий воқеага асосланган тўрт қисмли бадиий филм.
  • „Анотҳер Cоунтрй“ (реж. Марек Каниэвский, 1984) — Гуй Бургесс (филмдаги Беннетт)нинг мактаб йиллари ҳақидаги бадиий филм.

Манбалар

  1. ↑ „Сайт СВР РФ“. 2016-йил 5-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-сентябр.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 Том Боwер. „ОБИТУАРИЭС: Жоҳн Cаирнcросс“ (эн). Тҳе Индепендент (1995-йил 10-октябр). 2021-йил 13-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 15-ноябр.
  3. ↑ „Гарольд Андриан Рассел «Ким» Филби“. 2010-йил 14-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 20-феврал.
  4. ↑ „Маклин Дональд Дюарт“. 2010-йил 31-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 20-феврал.
  5. ↑ „Антони Фредерик Блант“. 2010-йил 10-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 20-феврал.
  6. ↑ „Бёрджесс Гай“. 2010-йил 10-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 20-феврал.
  7. ↑ Вероника Крашенинникова. „Гай Бёрджесс (1911–1963), он же «Медхен», «Пауль», «Хикс»“. cамбридге5.ру. Кембриджская пятёрка. 2021-йил 30-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 15-ноябр.
  8. ↑ „Джон Кернкросс“. 2012-йил 20-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 20-феврал.
  9. ↑ Антонов В. С., Карпов В. Н. Тайниэ информатори Кремля-2. С них начиналас разведка. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Образованиэ, 2003. — 416 с. — (Досе). С. 205.
  10. ↑ Жонес, Сам. „Cедриc Белфраге – 'сихтҳ ман' Совиэт спй wҳо ҳид ин плаин сигҳт“. Финанcиал Тимес (2015-йил 21-август). 2015-йил 23-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 10-феврал.
  11. ↑ Бондаренко, А.Ю. „Возвращение генерала Фитина“. регнум.ру. ИА Регнум (2017-йил 10-октябр). 2020-йил 17-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 15-ноябр.
  12. ↑ Людмила Романенко, Екатерина Китайцева. „Павел Фитин против Шелленберга“. Без свидетелей. Россия-1 (2015). 2020-йил 20-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 15-ноябр.
  13. ↑ С. Г. Хумарьян. Эта работа - моя жизнь. Исполнилось 25 лет со дня создания музея истории Управления ФСБ РФ по Самарской области («ПБ») // «Промышленность и бизнес» : газета. — Самара, 2004. — 25 02 (№ 4 [166]). Архивировано 27 сентябр 2007 года.
  14. ↑ «Cамбридге Спиэс» (2003) ИМДбда

Ҳаволалар

  • Модин, Юрий. Скаутларнинг тақдири. Менинг Кембриждаги дўстларим. ИСБН 978-5-906947-81-9
  • Фишер, Жон Бургесс ва Маклин = Бургесс ва Маклин. — М .: Тараққиёт, 1979. — 270 б. — Махсус буюртма билан жўнатилади. рўйхати
  • Кембриж бешлиги