Классик механикада Кеплер масаласи икки жисмли масаланинг алоҳида ҳолати бўлиб, бунда иккала жисм Ф марказий куч билан ўзаро таъсир қилади, бу куч улар орасидаги р масофанинг тескари квадрати сифатида ўзгаради. Қувват фойдали ёки зарарли бўлиши мумкин. Муаммо икки жисмнинг вақт ўтиши билан уларнинг массалари, позициялари ва тезлигини ҳисобга олган ҳолда позициясини ёки тезлигини топишдир. Классик механикадан фойдаланиб, ечим олтита орбитал элементдан фойдаланган ҳолда Кеплер орбитаси сифатида ифодаланиши мумкин.

Кеплер муаммоси Кеплернинг сайёралар ҳаракати қонунларини (классик механиканинг бир қисми бўлган ва сайёралар орбиталари учун муаммони ҳал қилган) таклиф қилган ва орбиталарнинг ушбу қонунларга бўйсунишига олиб келадиган кучлар турларини ўрганган Ёханнес Кеплер шарафига номланган. Кеплернинг тескари муаммоси)[1].

Радиал орбиталарга хос Кеплер муаммосини муҳокама қилиш учун Радиал траэкторияга қаранг. Умумий нисбийлик назарияси икки жисм муаммосига, айниқса кучли тортишиш майдонларида аниқроқ эчимларни беради.

Иловалар

Кеплер муаммоси кўплаб контекстларда пайдо бўлади, баъзилари Кеплернинг ўзи ўрганган физикадан ташқари. Кеплер муаммоси самовий механикада муҳим аҳамиятга эга, чунки Нютон тортишиш кучи тескари квадрат қонунига бўйсунади. Мисоллар, сайёра атрофида ҳаракатланувчи сунъий йўлдош, унинг қуёш атрофида сайёра ёки бир-бирининг атрофида икки қўшалоқ юлдуз. Кеплер муаммоси иккита зарядланган заррачалар ҳаракатида ҳам муҳимдир, чунки Кулоннинг электростатика қонуни тескари квадрат қонунига ҳам бўйсунади. Мисоллар водород атоми, позитроний ва муонийни ўз ичига олади, уларнинг барчаси физик назарияларни синаб кўриш ва табиат константаларини ўлчаш учун намунавий тизим сифатида муҳим рол ўйнаган.

Кеплер муаммоси ва оддий ҳармоник осилатöр муаммоси классик механикада энг асосий иккита муаммодир. Улар ҳар бир мумкин бўлган бошланғич шартлар тўплами учун ёпиқ орбиталарга эга бўлган, яъни бир хил тезликда бошланғич нуқтасига қайтадиган ягона иккита муаммодир (Бертран теоремаси). Кеплер муаммоси кўпинча классик механикада Лагранж механикаси, Гамилтон механикаси, Гамилтон-Жакоби тенгламаси ва ҳаракат бурчаги координаталари каби янги усулларни ишлаб чиқиш учун ишлатилган.  Кеплер муаммоси Лаплас-Рунге-Ленз векторини ҳам сақлайди, кейинчалик у бошқа ўзаро таъсирларни ўз ичига олади. Кеплер муаммосининг ечими олимларга сайёралар ҳаракати тўлиқ классик механика ва Нютоннинг тортишиш қонуни билан изоҳланиши мумкинлигини кўрсатишга имкон берди; сайёралар ҳаракатининг илмий изоҳи маърифатнинг бошланишида муҳим рол ўйнади.

Математик таъриф

Икки жисм орасидаги марказий Ф куч улар орасидаги масофа р нинг тескари квадрати сифатида ўзгаради:

Ф=кр2р^{\дисплайстйле \матҳбф{Ф} = \фраc{к}{р^{2}} \матҳбф{\ҳат{р}}}

бу ерда к доимий ва р^{\дисплайстйле \матҳбф{\ҳат{р}}} улар орасидаги чизиқ бўйлаб бирлик векторини ифодалайди[2]. Куч жозибали (к <0) ёки итарувчи ( к >0) бўлиши мумкин. Тегишли скаляр потенсиал:

В(р)=кр{\дисплайстйле В(р) = \фраc{к}{р}}

Кеплер масаласининг ечими

Радиус учун ҳаракат тенгламаси р{\дисплайстйле р} масса заррасининг м{\дисплайстйле м} марказий потенсиалда ҳаракат қилади В(р){\дисплайстйле В(р)} Лагранж тенгламалари билан берилган:

мд2рдт2−мрω2=мд2рдт2−Л2мр3=−дВдр{\дисплайстйле м\фраc{д^2 р}{дт^2} - мр \омега^2 = м\фраc{д^2 р}{дт^2} - \фраc{Л^2}{мр^3} = -\фраc{дВ}{др}}

ω≡дθдт{\дисплайстйле \омега \эқуив \фраc{д\тҳета}{дт}} ва бурчак моменти Л=мр2ω{\дисплайстйле Л = мр^{2}\омега} сақланиб қолган. Мисол учун, чап томондаги биринчи атама думалоқ орбиталар учун нолга тенг ва қўлланиладиган ички куч дВдр{\дисплайстйле \фраc{дВ}{др}} марказлаштирувчи куч талабига тенг мрω2{\дисплайстйле мр \омега^{2}}, кутилганидек.

Агар Л нолга тенг бўлмаса, бурчак моментумининг таърифи мустақил ўзгарувчининг ўзгаришига имкон беради т{\дисплайстйле т} учун θ{\дисплайстйле \тҳета}

ддт=Лмр2ддθ{\дисплайстйле \фраc{д}{дт} = \фраc{Л}{мр^{2}} \фраc{д}{д\тҳета}}

вақтга боғлиқ бўлмаган янги ҳаракат тенгламасини бериш

Лр2ддθ(Лмр2дрдθ)−Л2мр3=−дВдр{\дисплайстйле \фраc{Л}{р^2} \фраc{д}{д\тҳета} \лефт( \фраc{Л}{мр^2} \фраc{др}{д\тҳета} \ригҳт)- \фраc{Л^2}{мр^3} = -\фраc{дВ}{др}}

Биринчи муддатнинг кенгайиши ҳисобланади

Лр2ддθ(Лмр2дрдθ)=−2Л2мр5(дрдθ)2+Л2мр4д2рдθ2{\дисплайстйле \фраc{Л}{р^2} \фраc{д}{д\тҳета} \лефт( \фраc{Л}{мр^2} \фраc{др}{д\тҳета} \ригҳт) = -\фраc{2Л^2}{мр^5} \лефт( \фраc{др}{д\тҳета} \ригҳт)^2 + \фраc{Л^2}{мр^4} \фраc{д^2 р}{д\тҳета^2}}

Ўзгарувчилар ўзгаришини амалга оширишда бу тенглама квазичизиқли бўлади у≡1р{\дисплайстйле у \эқуив \фраc{1}{р}} ва иккала томонни кўпайтириш мр2Л2{\дисплайстйле \фраc{мр^2}{Л^2}}

дудθ=−1р2дрдθ{\дисплайстйле \фраc{ду}{д\тҳета} = \фраc{-1}{р^2} \фраc{др}{д\тҳета}}
д2удθ2=2р3(дрдθ)2−1р2д2рдθ2{\дисплайстйле \фраc{д^2 у}{д\тҳета^2} = \фраc{2}{р^3} \лефт( \фраc{др}{д\тҳета} \ригҳт)^2 - \фраc{1}{р^2} \фраc{д^2 р}{д\тҳета^2}}

Ўзгартириш ва қайта тартибга солишдан кейин:

д2удθ2+у=−мЛ2ддуВ(1у){\дисплайстйле \фраc{д^2 у}{д\тҳета^2} + у = -\фраc{м}{Л^2} \фраc{д}{ду} В\лефт(\фраc 1 у\ригҳт)}

Гравитацион ёки электростатик потенсиал каби тескари квадрат куч қонуни учун потенсиал ёзилиши мумкин.

В(р)=кр=ку{\дисплайстйле В(\матҳбф{р}) = \фраc{к}{р} = ку}

Орбита у(θ){\дисплайстйле у(\тҳета)} умумий тенгламадан чиқариш мумкин

д2удθ2+у=−мЛ2ддуВ(1у)=−кмЛ2{\дисплайстйле \фраc{д^2 у}{д\тҳета^2} + у = -\фраc{м}{Л^2} \фраc{д}{ду} В\лефт( \фраc 1 у\ригҳт) = -\фраc{км}{Л^2}}

унинг ечими доимий ҳисобланади −кмЛ2{\дисплайстйле -\фраc{км}{Л^2}} Бундан ташқари, оддий синусоид

у≡1р=−кмЛ2[1+эcос⁡(θ−θ0)]{\дисплайстйле у \эқуив \фраc{1}{р} = -\фраc{км}{Л^2} \лефт[ 1 + э \cос(\тҳета - \тҳета_0) \ригҳт]}

бу ерда э{\дисплайстйле э} (эксентриклик) ва θ0{\дисплайстйле \тҳета_{0}} (фаза офсети) интеграция константаларидир.

Бу бошланғичда битта фокусга эга бўлган конус кесимининг умумий формуласи; э=0{\дисплайстйле э=0} доирага тўғри келади, э<1{\дисплайстйле э<1} эллипсга тўғри келади, э=1{\дисплайстйле э=1} параболага мос келади ва э>1{\дисплайстйле э>1} гиперболага мос келади. Эксантриклик э{\дисплайстйле э} умумий энергия билан боғлиқ Э{\дисплайстйле Э} (қаранг. Лаплас-Рунге-Ленз вектори)

э=1+2ЭЛ2к2м{\дисплайстйле э = \сқрт{1 + \фраc{2ЭЛ^2}{к^2 м}}}

Бу формулаларни солиштириш шуни кўрсатади Э<0{\дисплайстйле Э<0} эллипсга тўғри келади (ёпиқ орбиталар бўлган барча эритмалар эллипсдир), Э=0{\дисплайстйле Э=0} параболага мос келади ва Э>0{\дисплайстйле Э>0} гиперболага мос келади. Айниқса, Э=−к2м2Л2{\дисплайстйле Э=-\фраc{к^2 м}{2Л^2}} мукаммал думалоқ орбиталар учун (марказий куч марказга қўйиладиган куч талабига тўлиқ тенгдир, бу маълум бир думалоқ радиус учун керакли бурчак тезлигини белгилайди).

Қайтарувчи куч учун (к>0) фақат э>1 амал қилади.

Манбалар