Kepler masalasi
Классик механикада Кеплер масаласи икки жисмли масаланинг алоҳида ҳолати бўлиб, бунда иккала жисм Ф марказий куч билан ўзаро таъсир қилади, бу куч улар орасидаги р масофанинг тескари квадрати сифатида ўзгаради. Қувват фойдали ёки зарарли бўлиши мумкин. Муаммо икки жисмнинг вақт ўтиши билан уларнинг массалари, позициялари ва тезлигини ҳисобга олган ҳолда позициясини ёки тезлигини топишдир. Классик механикадан фойдаланиб, ечим олтита орбитал элементдан фойдаланган ҳолда Кеплер орбитаси сифатида ифодаланиши мумкин.
Кеплер муаммоси Кеплернинг сайёралар ҳаракати қонунларини (классик механиканинг бир қисми бўлган ва сайёралар орбиталари учун муаммони ҳал қилган) таклиф қилган ва орбиталарнинг ушбу қонунларга бўйсунишига олиб келадиган кучлар турларини ўрганган Ёханнес Кеплер шарафига номланган. Кеплернинг тескари муаммоси)[1].
Радиал орбиталарга хос Кеплер муаммосини муҳокама қилиш учун Радиал траэкторияга қаранг. Умумий нисбийлик назарияси икки жисм муаммосига, айниқса кучли тортишиш майдонларида аниқроқ эчимларни беради.
Иловалар
Кеплер муаммоси кўплаб контекстларда пайдо бўлади, баъзилари Кеплернинг ўзи ўрганган физикадан ташқари. Кеплер муаммоси самовий механикада муҳим аҳамиятга эга, чунки Нютон тортишиш кучи тескари квадрат қонунига бўйсунади. Мисоллар, сайёра атрофида ҳаракатланувчи сунъий йўлдош, унинг қуёш атрофида сайёра ёки бир-бирининг атрофида икки қўшалоқ юлдуз. Кеплер муаммоси иккита зарядланган заррачалар ҳаракатида ҳам муҳимдир, чунки Кулоннинг электростатика қонуни тескари квадрат қонунига ҳам бўйсунади. Мисоллар водород атоми, позитроний ва муонийни ўз ичига олади, уларнинг барчаси физик назарияларни синаб кўриш ва табиат константаларини ўлчаш учун намунавий тизим сифатида муҳим рол ўйнаган.
Кеплер муаммоси ва оддий ҳармоник осилатöр муаммоси классик механикада энг асосий иккита муаммодир. Улар ҳар бир мумкин бўлган бошланғич шартлар тўплами учун ёпиқ орбиталарга эга бўлган, яъни бир хил тезликда бошланғич нуқтасига қайтадиган ягона иккита муаммодир (Бертран теоремаси). Кеплер муаммоси кўпинча классик механикада Лагранж механикаси, Гамилтон механикаси, Гамилтон-Жакоби тенгламаси ва ҳаракат бурчаги координаталари каби янги усулларни ишлаб чиқиш учун ишлатилган. Кеплер муаммоси Лаплас-Рунге-Ленз векторини ҳам сақлайди, кейинчалик у бошқа ўзаро таъсирларни ўз ичига олади. Кеплер муаммосининг ечими олимларга сайёралар ҳаракати тўлиқ классик механика ва Нютоннинг тортишиш қонуни билан изоҳланиши мумкинлигини кўрсатишга имкон берди; сайёралар ҳаракатининг илмий изоҳи маърифатнинг бошланишида муҳим рол ўйнади.
Математик таъриф
Икки жисм орасидаги марказий Ф куч улар орасидаги масофа р нинг тескари квадрати сифатида ўзгаради:
бу ерда к доимий ва улар орасидаги чизиқ бўйлаб бирлик векторини ифодалайди[2]. Куч жозибали (к <0) ёки итарувчи ( к >0) бўлиши мумкин. Тегишли скаляр потенсиал:
Кеплер масаласининг ечими
Радиус учун ҳаракат тенгламаси масса заррасининг марказий потенсиалда ҳаракат қилади Лагранж тенгламалари билан берилган:
-
ва бурчак моменти сақланиб қолган. Мисол учун, чап томондаги биринчи атама думалоқ орбиталар учун нолга тенг ва қўлланиладиган ички куч марказлаштирувчи куч талабига тенг , кутилганидек.
Агар Л нолга тенг бўлмаса, бурчак моментумининг таърифи мустақил ўзгарувчининг ўзгаришига имкон беради учун
вақтга боғлиқ бўлмаган янги ҳаракат тенгламасини бериш
Биринчи муддатнинг кенгайиши ҳисобланади
Ўзгарувчилар ўзгаришини амалга оширишда бу тенглама квазичизиқли бўлади ва иккала томонни кўпайтириш
Ўзгартириш ва қайта тартибга солишдан кейин:
Гравитацион ёки электростатик потенсиал каби тескари квадрат куч қонуни учун потенсиал ёзилиши мумкин.
Орбита умумий тенгламадан чиқариш мумкин
унинг ечими доимий ҳисобланади Бундан ташқари, оддий синусоид
бу ерда (эксентриклик) ва (фаза офсети) интеграция константаларидир.
Бу бошланғичда битта фокусга эга бўлган конус кесимининг умумий формуласи; доирага тўғри келади, эллипсга тўғри келади, параболага мос келади ва гиперболага мос келади. Эксантриклик умумий энергия билан боғлиқ (қаранг. Лаплас-Рунге-Ленз вектори)
Бу формулаларни солиштириш шуни кўрсатади эллипсга тўғри келади (ёпиқ орбиталар бўлган барча эритмалар эллипсдир), параболага мос келади ва гиперболага мос келади. Айниқса, мукаммал думалоқ орбиталар учун (марказий куч марказга қўйиладиган куч талабига тўлиқ тенгдир, бу маълум бир думалоқ радиус учун керакли бурчак тезлигини белгилайди).
Қайтарувчи куч учун (к>0) фақат э>1 амал қилади.
Манбалар
- ↑ Голдстеин, Ҳ.. Cлассиcал Мечаниcс, 2нд, Аддисон Wеслей, 1980.
- ↑ Арнолд, ВИ. Матҳематиcал Метҳодс оф Cлассиcал Мечаниcс, 2нд эд.. Неw Ёрк: Спрингер-Верлаг, 1989 — 38-бет. ИСБН 978-0-387-96890-2.