Kereyxon

Керейхон, Керей (тўлиқ исми Керей ибн Пўлат ибн Тўхта Қия ибн Ўрусхон, европалик муаллифларда Гирей) (? — 1470) — Икки буюк тарихий шахсдан бири, қозоқ хонлигининг асосчиси, биринчи қозоқ хони. Оқ Ўрда хони Урс авлодидан. Урсхондан Тўқтақия, Болатдан, Керейхон тарқалган.

Керейхон
қозоқча: Керей-хан
Қозоқ хонлигининг 1-хони
Мансаб даври 1465 – 1473
Ўтмишдоши	Лавозим пайдо бўлди
Вориси	Бурундуқхон
Шахсий маълумотлари
Вафоти	1473 Дашти Қипчоқ
Болалари	Бурундуқхон
Отаси	Болат султан

Бошқаруви

“Таворих-и Гузида-йи Нусратнома”да ёзилишича, Керейхон Болатнинг ягона фарзандидир. ХВ аср ўрталаригача бўлган тарихий воқеаларда Керейхон ҳақида маълумот йўқ. Муҳаммад Ҳайдар Дулатийнинг “Тарих-и Рашидий” асарида Керейхон биринчи марта ХВ аср охирида Қозоқ хонлигининг ташкил топиши билан боғлиқ воқеаларда қариндоши Жонибекхон билан бирга тилга олинади. Унда Керейхон ва Жонибекхоннинг Абилхайр хонлигидан ажралиб чиқиб, Мўғулистон ғарбидаги Шу қўлтиғи билан Қўзибоши ўлкаси оралиғида ўрнашиб қолганлиги ҳақида ҳикоя қилинади. Бу ҳудуд ўша йилларда Мўғулистон ҳукмдори бўлган Эсенбуғахон ва унинг ўгай укаси Юнисхоннинг мулклари орасида эди.

Ҳукмронлик йиллари

Сўнги йилларда илмий муомалага киритилган ривоятга кўра, Керейхон ва Жонибекхон 1457-йилнинг кузида ўз уруғ ва уруғлари билан Шу ҳудудига кўчиб ўтган. Ва 1458-йил баҳорида Керей хон даражасига кўтарилди. Керейхон ва Жонибекхоннинг ажралиши билан кўчманчи ўзбеклар давлатида парчаланиш жараёни бошланади. Абулхайрхондан норози султонлар, амирлар, қабила бошлиқлари Керейхон ва Жанибекка қўшилишади. Қисқа вақт ичида Қозоқ хонлиги аҳолиси 200 мингдан ошади. Керейхон ва Жонибекхон туфайли Эсенбуғахон укаси Юнисга қарши курашда ишончли ва кучли иттифоқчи топади. Юнус 1461—62-йилларда Эсенбуғахон вафот этгунга қадар мўғуллар тахтига қарши ҳеч қандай чора кўра олмади. 1461/62—1469-йилларда Мўғулистон хони Дўсмуҳаммеднинг бема'ни ва бема'ни сиёсати туфайли Керейхон Юнисни қўллаб-қувватлай бошлади. Ниҳоят, 1469-йилда Дўсмуҳаммедхон вафотидан сўнг Мўғулистонда ҳеч қандай муаммосиз ҳокимият тепасига Жунисхон келади. Керейхон даврида асос солинган қозоқ-мўғул муносабатлари ХВИ асргача дўстона ва осойишта бўлган. Абилхайрхон Керейхон ва Жонибекхоннинг та’сири кучайиб боришидан қўрқиб, ўз вақтида уларни мағлуб этиш мақсадида 1468/69-йилларда юриш уюштирди. Юриш пайтида Абулхайрхон касал бўлиб вафот этади, қўшини эса кейинроқ қайтиб келади. Тез орада Кўчманчи ўзбеклар давлатида ҳокимият учун кураш бошланади. Абилхайрхоннинг кечаги мухолифлари – хонлар Аҳмет ва Маҳмут, нўғай бейлари Мусо ва Жанбирли, Сибир хони Ибак, Пакбоннинг Берке султони, қозоқ хонлари Абилхайрхоннинг вориси Шайх Ҳайдархонга қарши чиқадилар. Агар “Таворих-и гузида-йи нусратнома” ма’лумотларида Керейхон ва Жанибекнинг номлари қозоқ хонлари сифатида тилга олинган бўлса, “Фатҳнома” ва “Шайбонийнома” ма’лумотларида фақат Жанибекхон номи учрайди. Бироқ Керейхон номи тарихий ёзувларда охирги марта 1472-73-йилларда Буриш Ўғланнинг Юнисхон Ўрдасига ҳужуми туфайли тилга олинади. Шунга кўра, Керейхон 1470-йил бошида вафот этган. Афсонага кўра, Керейхон Қозоқ хонлигини 10 йилга яқин бошқарган ва Хон тоғи этагига дафн этилган.

Ўзгаришлар

Абулхайрхон вафотидан кейин Дашти Қипчоқда хон тахти учун низолар авж олди ва ўз ватанига қайтмоқчи бўлган Жонибекхон ва Керейхон аралашди. Улар Абулхайрнинг вориси Шайх Ҳайдархон билан қаттиқ жанг қиладилар. Ҳукмдорларидан ҳеч қандай ёрдам ололмаган Шайх Ҳайдар ҳокимият учун курашда енгилди. Шундан сўнг Дешти-Қипчоқдаги ҳокимият Ўрисхон авлодлари – Жанибекхон ва Керейхонлар қўлига ўтади, улар яна ўттиз йил давомида Пукканилар билан қўл-оёқ курашган.

Ҳокимиятнинг рус хонлари қўлига ўтиши “Кўчманчи ўзбеклар давлати”даги сиёсий вазиятни ўзгартирмади. Бироқ бу воқеа «Кўчманчи ўзбеклар давлати» номининг Дашти-Қипчоқ деб ўзгаришига хизмат қилди. Ўз вақтида Мўғулистонга кўчиб келган халқ ўзбеклар сулоласида “қозоқ” деб атала бошлаган ва бу ном бутун хонлик бўйлаб тарқала бошлаган. Ҳокимият учун курашган Жанибекхон ва унинг тарафдорлари қозоқларнинг бирлашиши ва Қозоқ хонлигининг барпо этилишига ҳисса қўшдилар.ХВ аср ўрталарида Жетису ўлкасида узоқ вақт яшаб келган туркий қабилалар бир этник гуруҳга бирлашдилар. ва қозоқ халқини ташкил этди. Жетису вилояти, Шу ва Талас дарёлари бўйида яшовчи қозоқларнинг бирлашишига Жанибекхон ва Керейхон катта ҳисса қўшган. Шу мақсадда улар ўзаро низоларни бостириб, ўз маҳаллаларига йирик феодалларни тўпладилар.Жанибекхоннинг Дешти Қипчоққа қайтгандан сўнг ҳокимиятни мустаҳкамлагани, ҳаётининг сўнгги йиллари ва вафоти ҳақида ма’лумотлар йўқ. Унинг номи тарихий ёзувларда охирги марта 1473-йилда учрайди. Кейинги йилларда фақат Керейхон тилга олинди. Жонибекхон тез-тез содир бўладиган жанглардан бирида ҳалок бўлган деб тахмин қилиш мумкин. Сақланиб қолган халқ афсона ва шеърларида Хон Жанибек Аз Жанибек деб аталган.

Вафот этиши

Керейхоннинг вафот этган йили ва шароити ҳақида аниқ ма'лумотлар йўқ. Керейхоннинг учта фарзанди бор эди. Улар: Мелудюк Хон, Хожа-Муҳаммад ва Султон Али. Улар орасида Қозоқ хонлигини 30 йилдан ортиқ бошқарган Мебулдукхондан кейин қирол ҳокимияти ниҳоят Жанибек хон авлодларига ўтади. Керейхоннинг қолган икки ўғли ҳақида маълумот йўқ.

Тарихий адабиётларда

Тарихий ёзувларда охирги марта Керейхон номи 1472-73 йилларда Буриш султони Мўғул хони Юнис қўшинларига Сирдарё бўйидаги шаҳарлар учун ҳужум қилганида тилга олинган.

Тарихий материалларда Керейхоннинг хонлик ҳокимиятини ўғли Мебуликка ўтиши, Керейхоннинг ўзбеклар сулоласини бошқарган даври, қачон ва қандай шароитда вафот этгани ҳақида аниқ маълумотлар йўқ. Керейхон 1472-73 йиллардаги воқеалардан кейин вафот этган деб тахмин қилинади.

Адабиёт

• Материали по истории казахских ханств ХВ—ХВИИИ веков, Алма-Ата, 1969.
• Мирзо Муҳаммад Ҳайдар, Тарих-и Рашидий, Введ., транс. форс тилидан А. Ўринбоева, Р.П.Жалилова, Л.М. Эпифанова. Тошкент, 1996-йил;
• Султонов Т.И., Подняте на белои кошме. Чингизхон авлодлари. А., 2001;
• Елеуулй М., Шу вилояти: афсона ва тарих КазМУ янгиликлари. Тарих серияси.