Ziyosfera

Ketoatsidoz

Кетоацидоз – кетон таначаларининг назорациз, бетартиб ишлаб чиқарилиши оқибатида метаболик ацидозга сабаб бўладиган моддалар алмашинувининг бузилиши жараёни. Кетоз ҳолати бўйича қон таркибида кетон таначалари миқдори ошади, кетоацидозда эса қонда пҲ кўрсаткичи ўзгариши кузатилади. Кенг тарқалган турларидан диабетик кетоацидоз, дори-дармонлар, токсинлар ва келиб чиқишига кўра очлик сабаб турлари мавжуд.

Кетоацидоз

Кетон таначалари тузилиши
Кетон таначалари

Симптомлари

Кетоацидоз юзага келиши
  1. Мушак толаси
  2. Аминокислоталар
  3. жигар
  4. Ёг' кислоталари
  5. Глукагон
  6. Қон томири
Жараёни:
  1. Инсулин этишмовчилиги сабабли мушак толасидан аминокислоталарнинг чиқарилиши.
  2. Аминокислоталар мушак толасидан ажралиб, жигарда глюкозага айланади.
  3. Ишлаб чиқарилган глюкоза ҳажми қон оқимида ко'паяди.
  4. Ёг 'кислоталари ва глицерин ёг' то'қимасидан ажралиб чиқиб, жигарга боради ва кетонларга айланади.
  5. Инсулин етишмаслигидан ҳосил бо'лган глюкоза ҳам жигарга бориб кетонларга айланади.
  6. Қон оқимида кетонлар миқдори ҳам ортади.

Кетоацидознинг яққол белгилари кўнгил айниши, қусиш, қориндаги оғриқлар, умумий ҳолсизликда наъмоён бўлади[1].

Нафас олишда ацетон ҳиди келиб туради. Одам тез тез ва чуқур нафас олишга ҳаракат қилади. Бу Куссмаул нафас деб ҳам аталади.

Руҳий ҳолат ўзгаришлари кўпроқ алкоголли кетоацидозда кузатилади[2].

Сабаблари

Кетоацидоз юзага келиши организмда ишлаб чиқарилаётган кетон таначаларининг назорациз кўпайиши ва тақсимланишидан бошланади. Кетонлар ишлаб чиқарилишида бир нечта гормонлар, инсулин қатнашади. Ушбу механизмларнинг бузилиши кетон даражасининг ошиб кетиши ва метаболик ацидоз юзага келишига олиб келади[3].

Қандли диабет

Кетоацидозга олиб келадиган энг кўп тарқалган касаллик бу қандли диабетнинг 1-типи ва 2-тип қандли диабетда инсулин етишмовчилиги. Бу тур диабетик кетоацидоз ҳисобланиб гипергликемия, метаболик ацидоз, сувсизланиш билан кечади. Қонда электролитлар бузилиши: гиперкалемия, гипонатремия ҳолатлари кузатилади. Инсулиннинг етишмаслигидан ёғ тўқималаридан ёғ кислоталари чиқарилиши ҳам бузилади. Ёғ кислоталари кўп оксидланиб асетил КоА ҳосил бўлиши кўпаяди. Улардан кетогенез авж олади ва кетон таначаларининг ҳам синтези нормадан ошиб кетади[4].

Алкоголли кетоацидоз

Алкоголли кетоацидоз нотўғри овқатланиш ва узоқ вақт спиртли ичимликлар истеъмол қилишдан келиб чиқади. Сурункали спиртли ичимликлар истеъмолида жигарда гликоген заҳираси камайиб кетади, этанолнинг сўрилиши ҳам қийинлашиб, глуконеогенез бузилади. Оқибатда глукоза миқдори тушиб кетади, гипогликемия, ёғлар синтезининг кетон метоболизмига сарфланиши кучаяди. Кетон таначалар миқдори ошади. Беморда қусиш, сувсизланиш, стресс кузатилади. Этанолнинг таъсирида сут кислотаси синтези кучайиб, бу ҳам метаболик ацидозга олиб келади[5].

Очлик

Очлик кетоацидознинг келиб чиқишида унчалик муҳим омил бўлмасада, физиологик сабабларидан ҳисобланади[6]. Ҳомиладорлик, лактация, стресс, ўткир кечувчи касалликлар очлик билан бирга келса кетоацидоз ривожланиш ҳавфи ортади[7].

Токсинлар

Катоацидоз бир қанча заҳарли моддалар таъсирида ҳам келиб чиқади. Метанол, этиленгликол, изоприл спирти, ацетон кабилар шулар жумласидан[8].

Патофизиологияси

Кетон таначалари жигар ҳужайраларида эркин ёғ кислоталардан ишлаб чиқарилади. Кетонларнинг фаолияти инсулин томонидан тартибга солинади. Инсулин етишмаслиги оқибатида эса кетон таначаларининг ҳам миқдори ортиб, кетоацидозга сабаб бўлади. Инсулин ёғ кислоталарининг ишлаб чиқарилишини камайтиради. Унинг етишмаслиги бу жараённи издан чиқаради ва ёғларнинг ёғ тўқимасидан назорациз чиқишига олиб келади. Ёғ кислоталарининг ортиқча қисми кетонлар синтезига сарфланади ва кетон таначалари миқдори ҳам ортади. Бу юқоридаги сабаблар ҳамда даволанмаган диабет, нисбий инсулин танқислиги, очлик каби ҳолатлардан ҳам келиб чиқади[9]. Кетон таначалардан энг кўп организмда тарқалгани ацетоасетик кислота, Б-гидроксибутират ҳисобланади. Улар кислота-ишқор мувозанати, қондаги пҲ қийматини нормада сақланишига ёрдам беради[10].

Эпидемиологияси

Кетоацидоз ривожланиши ҳар кимда турлича сабабларга кўра бўлиши мумкин. Кўпроқ мойиллик муҳим рол ўйнайди. Яъни организмда спиртли ичимликларга таъсирчанлик, глукозани ўзлаштира олмаслик, инсулин ишлаб чиқарилишининг наслий бузилишларида, диабет, ҳомиладор аёллар, болалар ва чақалоқларда кўп учрайди. Касалликлар вақтида узоқ вақт очлик, нотўғри овқатланиш, ошқозон-ичак касалликлари ҳам кетоацидоз ҳолатларига олиб келади[11].

Манбалар

  1. ↑ Мисра, Шивани; Оливер, Ниcк С (2015-10-28). "Диабетиc кетоаcидосис ин адулц". БМЖ. „дои:10.1136/бмж.ҳ5660. ҳдл:10044/1/41091“. ҳттпс://ҳдл.ҳандле.нет/10044%2Ф1%2Ф41091.
  2. ↑ МcГуире, Л. C.; Cруиcкшанк, А. М.; Мунро, П. Т. (Жуне 2006). „"Алcоҳолиc кетоаcидосис“.
  3. ↑ Остер, Жамес Р.; Эпстеин, Муррай (1984). "Аcид-Басе Аспеcц оф Кетоаcидосис". Америcан Жоурнал оф Непҳрологй. „дои:10.1159/000166795. ИССН 1421-9670. ПМИД 6430087.“.
  4. ↑ Cартwригҳт, Мартина М.; Ҳажжа, Wаддаҳ; Ал-Кҳатиб, Софиан; Ҳазегҳазам, Марям; Среэдҳар, Дҳармашреэ; Ли, Ребеccа На; Wонг-МcКинстрй, Эдна; Cарлсон, Ричард W. (Оcтобер 2012). "Тохигениc анд Метаболиc Cаусес оф Кетосис анд Кетоаcидотиc Сйндромес". Cритиcал Cаре Cлиниcс. 28 (4): 601–631. „дои:10.1016/ж.ccc.2012.07.001.“.
  5. ↑ МcГуире, Л. C.; Cруиcкшанк, А. М.; Мунро, П. Т. (Жуне 2006) „"Алcоҳолиc кетоаcидосис"“.
  6. ↑ Оwен, Оливер Э.; Cаприо, Сониа; Реичард, Георге А.; Моззоли, Мариа А.; Боден, Гуэнтҳер; Оwен, Родней С. (Жулй 1983). "Кетосис оф старватион: А ревисит анд неw перспеcтивес". Cлиниcс ин Эндоcринологй анд Метаболисм. 12 (2): 359–379. „дои:10.1016/с0300-595х(83)80046-2“.
  7. ↑ Фрисе, Чарлотте Ж.; Маcкиллоп, Луcй; Жоаш, Карен; Wиллиамсон, Cатҳерине (Марч 2013). "Старватион кетоаcидосис ин прегнанcй". Эуропеан Жоурнал оф Обстетриcс & Гйнеcологй анд Репродуcтиве Биологй. „дои:10.1016/ж.эжогрб.2012.10.005.“.
  8. ↑ Cартwригҳт, Мартина М.; Ҳажжа, Wаддаҳ; Ал-Кҳатиб, Софиан; Ҳазегҳазам, Марям; Среэдҳар, Дҳармашреэ; Ли, Ребеccа На; Wонг-МcКинстрй, Эдна; Cарлсон, Ричард W. (Оcтобер 2012). "Тохигениc анд Метаболиc Cаусес оф Кетосис анд Кетоаcидотиc Сйндромес". Cритиcал Cаре Cлиниcс. 28 (4): 601–631. „дои:10.1016/ж.ccc.2012.07.001.“.
  9. ↑ Cартwригҳт, Мартина М.; Ҳажжа, Wаддаҳ; Ал-Кҳатиб, Софиан; Ҳазегҳазам, Марям; Среэдҳар, Дҳармашреэ; Ли, Ребеccа На; Wонг-МcКинстрй, Эдна; Cарлсон, Ричард W. (Оcтобер 2012). "Тохигениc анд Метаболиc Cаусес оф Кетосис анд Кетоаcидотиc Сйндромес". Cритиcал Cаре Cлиниcс. 28 (4): 601–631. „дои:10.1016/ж.ccc.2012.07.001.“.
  10. ↑ Остер, Жамес Р.; Эпстеин, Муррай (1984). "Аcид-Басе Аспеcц оф Кетоаcидосис". Америcан Жоурнал оф Непҳрологй. „дои:10.1159/000166795“.
  11. ↑ Фукао, Тошиюки; Митчелл, Грант; Сасс, Жöрн Оливер; Ҳори, Томоҳиро; Ории, Кенжи; Аояма, Юка (Жулй 2014). "Кетоне бодй метаболисм анд иц дефеcц". Жоурнал оф Инҳеритед Метаболиc Дисеасе. 37 (4): 541–551. „дои:10.1007/с10545-014-9704-9“. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ketoatsidoz" dan olindi