Keynes effect

Кейнс эффекти — нарх даражасидаги ўзгаришларнинг фоиз ставкаларининг ўзгариши орқали товарлар бозоридаги харажатларга таъсири. Нархлар пасайганда, маълум бир номинал пул массаси каттароқ реал пул массаси билан боғлиқ бўлади, бу эса фоиз ставкаларининг пасайишига олиб келади ва ўз навбатида жисмоний капиталга инвестиция харажатларининг ошишига олиб келади.

Бу шуни англатадики, маҳсулот бозорида талабнинг этарли эмаслиги абадий мавжуд бўлолмайди, чунки талабнинг этарли эмаслиги нарх даражасининг пасайишига олиб келади, бу эса талабнинг ошишига олиб келади.

Кейнс эффекти содир бўлмайдиган иккита ҳолат мавжуд: ликвидлик тузоғида (ЛМ эгри чизиғи горизонтал бўлганда ва шунинг учун реал пул таклифидаги ўзгаришлар фоиз ставкаларига таъсир қилмаса) ва харажатлар нисбатан эластик бўлмаганда (жавоб бермаса).) фоиз ставкалари (ИС эгри чизиғи вертикал бўлганда). Патинкин-Пигу реал мувозанат эффекти шуни кўрсатадики, нарх даражасидаги ўзгаришларнинг ўз-ўзидан харажатларга таъсири туфайли, Кейнс эффекти ишламаган иккита ҳолатда ҳам этарли талаб сақланиб қолмайди. Кейнс ўзининг „бандлик назарияси“ асосида иқтисодиётни тартибга солиш тамойилларини илгари сурди ва давлатнинг инқирозга қарши иқтисодий сиёсати дастурини ишлаб чиқди. Мувозанат ҳолатида аҳолининг иш билан таъминланиши, бандлик даражаси умумий таклиф, истеъмолга мойиллик ва инвестиция ҳажмига боғлиқ. Бандлик даражаси истеъмолга мойиллик ортган шароитларда, инвестициялар ҳажми кўпайганда ҳам рўй беради, истеъмол товарлари ва и.ч. воситаларига талабнинг ортиши таклифнинг ўсишига олиб келади, ўз навбатида, ўсиб борувчи таклиф янада бандлик ортишини таъминлайди. Меҳнат таклифи унга бўлган талабдан ошиб кеца ишсизлик келиб чиқади. Унинг фикрича, ишсизликнинг бўлиши бозор иқтисодий тизимининг ўзида мавжуд. Ишсизлик туфайли нисбатан ортиқча иш кучининг бир қисми ишсизлар қаторига сиқиб чиқарилади ва тизимда яна мувозанат тикланади. Бундай шароитда давлат истеъмол ва инвестицион товарлар ҳаридори сифатида иқтисодиётдаги умумий талабга таъсир этиши мумкин. Фискал ёки кредит-пул сиёсати, айниқса, солиқ тизими орқали умумий талабни ошириш мумкин. Демак, Кейнс назариясига кўра, тўла бўлмаган бандлик шароитида ҳам умумий мувозанат сақланиши мумкин.

Кейнс инвестицияга катта аҳамият беради. Унинг фикрича, инвестициялар и.ч. истеъмолини кенгайтириш, издан чиққан умуммиллий пропорсияларни тиклаш воситасидир. Инвестициялар қиймати билан миллий даромад ўртасидаги миқдорий боғлиқлик мултипликатор тамойилини қўллаш асосида аниқланади (қаранг Мултипликатор назарияси). Шунга кўра, инвестицияларнинг ҳар қандай ўсиши истеъмолнинг катта солиштирма ҳиссаси ва ўсиш суръатларига қараганда даромад, бандлик ва и.ч. нинг кўпроқ даражада янада пропорсионал ўсишини таъминлайди. Шу сабабли инвестицияларда мужассам бўлган талаб иқтисодий тараққиётни давлат ҳаражатларини кенгайтириш, шунингдек, тақчилли бюджетдан молиялаш йўли билан тартибга солиш ва рағбатлантиришнинг асосий объекти тарзида эътироф этилади.

Давлат томонидан иқтисодий жараёнларни тартибга солишнинг самарадорлиги инвестициялар учун маблағлар топиш, имкони борича аҳолини иш билан тўла банд қилиш ва фоиз нормасини қатъий белгилашга боғлиқ бўлади. Фоиз ставкалари қанчалик паст бўлса, инвестицияларга рағбат шунчалик кўпаяди, инвестицион талаб ошади, бандлик ўсади, ишсизлик камайиб боради. И.ч. омиллари (капитал, меҳнат, ер) қанчалик тўла жалб этилса, амалда ўсиб борувчи нархлар юзага келади (пулнинг миқдорий назарияси). Ресурслар тўлиқ фойдаланилмаган пайтда ҳам нархларнинг мўтадиллиги сақланиши мумкин. Кейнс назарияси бўйича пул массасини 2 марта ошириш нархларнинг 2 марта ошувига олиб келмайди. 3—6 % ишсизлик норма деб қаралади ва „тўла бандлик“ сифатида талқин этилади.

Кейнс ғоялари ўз даврида, Иккинчи жаҳон уруши ва ундан кейинги йиллари катта таъсирга эга бўлди, аммо бир қанча ўзгаришларга учради. Айниқса, уруш билан боғлиқ милитаристик сиёсат давлатнинг иқтисодиётда фаол иштирокини талаб этди, урушдан кейинги тикланиш йиллари ҳам бу ғоялар устун бўлди (Германия, Италия, Испания).

Яна қаранг

• Пигу эффекти
• Жон Мейнард Кейнс