Кейрин (япончада 競輪 / ケイリン кейрин, „рақобатлашувчи ғилдираклар“, „велопойга“) — спорт пойгасининг бир тури бўлиб, якуний спринтдан олдин белгиланган тезликда бир неча айланишлар ўтказилади. Кейрин қимор ўйини сифатида 1948-йилда Японияда ихтиро қилинган.

Кейрин

Токиодаги Омия Велодромида кейрин пойгасининг сўнгги босқичи
Энг юқори бошқарувчи ташкилот Натижага пул тикиш билан велоспорт пойгаси
Қачондан бери 2000, 2004, 2008, 2012, 2016-йиллар

Кейрин Японияда

Японияда профессионал велоспорт томошабинлар пул тикишлари мумкин бўлган ўзига хос „пойга“ шаклида бўлган. 1957-йилда Япония Кейрин Ассоциацияси — НЖС (日本自転車振興会  — япончада Ниҳон Житенша Шинкōкаи) ташкил этилган. Велосипедни тарғиб қилиш бўйича Япония ассоциацияси мусобақаларни ўтказишдан ташқари, техник стандартлар ва кийимларни лойиҳалаши керак эди. Бугунги кунда кейрин пойгаси „ЖКА Фоундатион“ (Жапан Кеирин Ассоcиатион) томонидан бошқарилади. Аёллар пойгалари дастлаб 1949-йилдан 1964-йилгача ташкил этилган, кейин эса 2012-йилдан қайта тикланган.

Пойга тавсифи

Мусобақа велосипедчиларнинг старт постига тантанали ўтиши билан бошланади. Спортчилар велоспортга киришда ва тўғридан-тўғри стартда таъзим қилишади. Пойгани кузатишни осонлаштириш ва оддийроқ пул тикиш тизимини яратиш учун ҳар бир спортчининг ўз рақами ва маълум рангдаги формаси мавжуд. Пойга узунлиги одатда икки километрни ташкил қилади; кейрин турнирлари якуний айланиб келиш билан турларга бўлинади; спринтерларнинг бошланғич позициялари қур’а бўйича аниқланади.

Старт тўппончадан отиш билан берилади. Маълум миқдордаги айланишлар учун велосипедчилар аста-секин 25 дан 50 км/соатгача тезлашадиган тезликни регулятори (дерни-мотоцикли ёки тандем велосипеди) орқасида юришлари керак. Тезлик регулятори маррага тахминан 600-700 метр қолганда трекни тарк этади. Маррага бир ярим айлана қолганда велоспорт ходимлари қўнғироқ ёки гонгни уришни бошлайдилар, пойгачилар охирги даврага етгунча зарбалар частотасини аста-секин оширадилар. Спортчиларнинг якуний тезлиги соатига 70 км га етади — марра чизиғини биринчи бўлиб кесиб ўтган ғолиб деб эълон қилинади.

Бурилишларда жойлашган минораларда (одатда бурчаклар деб аталади) ўтирган тўртта ҳакам томонидан мусобақа назорат қилинади. Финалдан сўнг, ҳакамлар оқ ёки қизил байроқни кўтарадилар, бу мос равишда охирги пойганинг „тозалиги“ ёки ҳакамга тайинланган ҳудудда қоидабузарликлар мавжудлигини кўрсатади. Шубҳа туғилганда кичик текширув ўтказилади: мусобақанинг видеоёзуви кўриб чиқилади ва қарор қабул қилинади. Агар пойгачи қоидаларни бузганлиги исботланса, у одатда дисквалификация қилинади.

Кейрин мактаби

Профессионал кейрин пойгачиси бўлишни истаганлар Япония Кейрин мактабига киришади. Иштирокчиларнинг атиги 10 фоизи танловдан ўтади ва машаққатли кундалик машғулотларни бошлайди[манба керак]. Талабалар учун кун тартиби қатъий 6.30 дан 22.00 гача белгиланган[1]. Машғулотлар жисмоний тайёргарликни ҳам, назарий машғулотларни ҳам (шу жумладан, одоб-ахлоқ дарсларини) ўз ичига олади. Янги ўқувчиларнинг оиласи билан мулоқоти ҳам чекланган, романтик танишлар орттириш ҳам таъқиқланган[манба керак]. Бироқ, кейрин мактабига ариза топшириш кўпчилик томонидан фидойилик шакли сифатида қаралади. Мактабда таълим расмий имтиҳонларни топшириш билан тугайди.

Спорт унвонлари

Кейринда Япониядаги мусобақаларда қатнашиш орқали юқорига кўтарилиши мумкин бўлган атиги 6 даража мавжуд. Энг юқори даража СС, ундан кейин С1, С2, А1, А2 ва А3. Кейрин мактабининг битирувчилари А3 унвонини олишади.

Визуал равишда, спортчининг унвони шортиларнинг ранги билан кўрсатилган: яшил чизиқли ва оқ юлдузли қора шортилар А-синф учун; С-синф учун — чизиғи қизил; энг юқори СС-синфидаги пойгачилар қора чизиқли, оқ юлдузли ва махсус эмблемали қизил шортиларни олишади.

2007-йилдан буён жорий этилган СС-класси йил давомида тўққизта энг яхши спортчига берилади. Кейрин Гран-приси ҳар йили декабр ойида Япония Кейрин уюшмаси томонидан ўтказилади[2].

Ставкалар

Ивакидаги велодромнинг асосий кириш жойи ва трибунаси

Баъзи ставкалар (пул тикиш) турлари:

  • Эхаcта (японча: 2車単, нисятан?) — биринчи иккита ғолибни аниқ тартибда номлаш
  • Қуинелла (японча: 2車複, нисяфуку?) — биринчи иккита ғолибни исталган тартибда номлаш
  • Трифеcта (японча: 3連単, санрэнтан?) — аниқ тартибда биринчи учта ғолиб
  • Трио (япончада 3連複  санремпуку) — ҳар қандай тартибда биринчи учта ғолиб
  • Қуинелла Плаcе ёки WИДЕ (японча: ワイド, вайдо?) — ҳар қандай тартибда биринчи учталикдан иккита пойгачини номлаш

Агар пойгада 9 нафардан кам иштирокчи бўлса, баъзи ставкаларни қўйиб бўлмайди

Йирик пойга тадбирлари вақтида томошабинларга „жакпот“ ставкаларини қилиш таклиф этилади:

  • „Доканто! 4 тwо“[3] — куннинг охирги тўртта пойгасининг ҳар бирида биринчи ва иккинчи ғолибларни номлаш
  • „Доканто! 7“[4] — куннинг охирги етти пойгасининг ҳар бирида ғолибни номлаш. Мусобақалар „техник“ ёки „ташқи“ сабабларга кўра (спортчилардан қатъий назар) тўхтатилган деб эълон қилинган истисно ҳолатларда велодромлар ставкачиларига миллионлаб енларни қайтаришлари керак эди. Бундай ҳолатлар одатда муваффақияцизлик деб аталади (япончада 不成立  фусейрицу).

2008-йил 2-январда Сидзуока Велодромида ўтказилган пойга „фусейрицу“ сифатида тўхтатилган, чунки тезликни бошқарувчи мотоциклининг орқа ғилдираги пойгачилардан бирининг ғилдирагига урилиб, у йиқилиб тушиб кетган. Иваки велодромидаги пойга вақтида индивидуал қоида бузилиши бутун пойга дисквалификациясига олиб келган: биттадан бошқа барча пойгачилар велодром томонидан бир йилга мусобақадан четлаштирилган. Тўрт ойдан кейин жазолар олиб ташланган.

Инвентар

Японияда кейрин пойгалари билан боғлиқ бўлган пул тикиш машинаси туфайли спорт тадбирларини ўтказиш учун қатъий стандартлар, велосипедларнинг техник параметрлари ва ҳатто асбоблар учун стандартлар ишлаб чиқилган.

Ҳозирда Японияда 50 та велодром мавжуд бўлиб, уларга ҳар йили 20 миллиондан ортиқ киши ташриф буюради. Ставкаларнинг умумий улуши 1,5 триллион иендан (15 миллиард доллар) ошади[5].

Айнан шундай катта пул айланмаси туфайли НЖС қатъий стандартлаштирилган ускуналардан фойдаланишни таъминлайди. Барча пойгачилар деярли бир хил велосипедларга эга бўлиб, спорт анжомлари билан боғлиқ ҳар қандай афзалликларни йўқ қилади. Ҳар бир пойгачи мусобақада қатнашиш учун лицензия олиши ҳам талаб қилинади (кейрин мактабида ўқиган бўлиш мажбурийдир)[5].

Пойга бошланиши, Татикава, Япония

НЖС сифат назоратидан ўтган велосипед компонентлари одатда қатъий ишлаб чиқариш стандартлари туфайли қимматроқ туради. Кейрин компонентларини ишлаб чиқиш учун нисбатан кам компаниялар лицензияланган, буларга Нагасаwа, 3Реншо, Макино, Калавинка, Левел, Бридгестоне, Панасониc, Самсон, Шимано, Нитто, Ҳатта, МКС, Кашимах ва Сугино каби компанияларни киритиш мумкин. НЖС нинг асосий ғояларидан бири япон велосипед ҳаракатини қўллаб-қувватлашга бўлгани сабабли, ассоциация хорижий ишлаб чиқарувчиларга нисбатан эҳтиёткорлик билан ёндашади ва Италиянинг „Cампагноло“ компаниясидан ташқари ҳеч қандай хорижий фирмаларга лицензия берилмаган.

Велосипед компонентлари тасдиқланган материаллардан НЖС кўрсатмаларига мувофиқ ишлаб чиқарилади. Мисол учун, одатда бироз оғирроқ бўлган „классик“ 36 ғилдиракли ғилдираклардан фарқли ўлароқ, 32 кегайли ғилдиракларга рухсат берилмайди. НЖС томонидан сертификатланган барча қисмлар махсус штамп билан белгиланган. Кенг тарқалган нотўғри тушунча бўлиб „НЖС“ муҳри сифат белгиси сифатида қабул қилинишидир, чунки у фақат мувофиқлик белгисидир[6][7].

Япониядан ташқаридаги кейрин тадбирлари учун лицензияланган қисмлар талаб қилинмайди.

Олимпия ўйинлари

Биринчи марта эркаклар иштирокидаги кейрин 2000-йилда Сиднейда бўлиб ўтган Олимпия ўйинлари дастурига киритилган. Аёллар ўртасида кейрин бўйича биринчи Олимпия медаллари 2012-йилда Лондон Олимпиадасида ўйналган.

Олимпиада Чемпион (эркаклар ўртасида) Чемпион (аёллар ўртасида)
2000-йил Флориан Руссо Франсия


Мусобақалар ўтказилмаган
2004-йил Раян Бейли Австралия


Мусобақалар ўтказилмаган
2008-йил Крис Хой Буюк Британия


Мусобақалар ўтказилмаган
2012-йил Крис Хой Буюк Британия


Виктория Пендлтон Буюк Британия
2016-йил Жейсон Кенни Буюк Британия


Элис Лигтле Нидерландия


Жаҳон чемпионати

1980-йилдан бери Кейрин Халқаро велосипедчилар иттифоқининг эркаклар ўртасидаги Жаҳон чемпионатининг бир қисми ҳисобланади (аёллар учун — 2002-йилдан). Австралиялик Даниел „Данни“ Кларк ва хитойлик Ли На кейрин бўйича биринчи жаҳон чемпиони бўлишган.

2013-йилги эркаклар ва аёллар ўртасидаги жаҳон чемпионлари — Жейсон Кенни ва Ребекка Жеймс бўлганлар.

Кейрин оммавий маданиятда

Велосипед курери, Лондон

Эркин втулкали ғилдираклар ихтиро қилингандан сўнг, трек велосипедлари истисно тариқасида фақат спорт мусобақаларида қўлланила бошланди. Рухсат этилган белгиланган узатгичли велосипедларга бўлган қизиқиш 1970-йилларда Японияда бошланган, у ерда велосипед курерлари почта жўнатмаларини етказиб бериш учун трек велосипедларидан фойдаланишни бошлаганлар. Улар шаҳар бўйлаб кейрин велосипедларини ҳайдашни бошладилар — курерларни танлаш бир неча сабабларга кўра бундай велосипедларга тушган: улар енгил, минимал миқдордаги компонентлардан иборат ва техник хизмат кўрсатишда оддий ҳисобланади. Япония кўчаларида трек велосипедлари пайдо бўлгандан сўнг, Ню-Ёрк ва Сан-Францискодан курерлар эътибор бера бошладилар ва бу велосипед субмаданияти 1990-йилларда Америка шаҳарларида ривожлана бошлади. 2000-йилларга келиб, „овози чиқмас“ велосипедлари учун мода глобал тус олди ва 2004-йилда Россияда биринчи бўлиб спортчи бўлмаган одам велосипедда кўчага чиқди[8].

Худди шу велосипед курерлари, кейин эса шунчаки велосипед севувчилар хиёбонлар деб аталадиган жойларни ташкил қила бошладилар (инглизча: аллейcат раcе, сўзма-сўз таржима қилинганда „хиёбондаги мушуклар пойгаси“ маъносини англатради). „Аллейcат“ — норасмий шаҳар велосипед пойгаси ҳисобланади. Ташкилотнинг норасмийлиги мусобақада берлашиш эмас, балки қатнашишга кўпроқ эътибор бериш билан бирлаштирилган. Кўпгина „аллейcат“ларда соврин охирги финишга келганга берилади — инглизча: Деад Фриггин' Ласт („Минг афсус! — охирги“) ёки „ДФЛ“[9].

„Аллей cат“ деб номланган биринчи пойга 1989-йил 30-октабрда Торонтода бўлиб ўтган. Пойга ўзининг асл шаклида кейинги беш йил давомида Хеллоуин ва Севишганлар кунида ўтказилган. 1993-йилда Торонто велокурерлари „Аллей cат“ни Биринчи Халқаро Велосипед Курер Пойгасида (C. М. W. C. Берлин) тақдимот қилганларида, унинг номи ва концепцияси бутун дунё бўйлаб кенг тарқалди.

Мунтазам ташкиллаштириладиган „Аллейcат“ ларни Шимолий Америка, Европа ва Осиёнинг йирик шаҳарларида кўриш мумкин. Велосипед курерлари бўлмаган кўплаб кичик шаҳарларда „Аллейcат“ лар ўсиб бораётган шаҳар велосипедчилари субкултураси жамоалари томонидан бошқарилади.

2013-йилда Австралиянинг „Часинг тҳе Глорй“ компанияси Японияга кейрин бўйича мусобақага таклиф қилинган Шейн Перкинс ҳақида қисқача Рёкоу (японча: 旅行, "путешествие"?) ҳужжатли филмини суратга олган.

Ҳаволалар

Манбалар

  1. ↑ „Распорядок дня в кейрин-школе (англ.)“. 2012-йил 31-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 28-май.
  2. ↑ „Cйcлисц“ (жа). Кеирин.жп. 2013-йил 29-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 28-январ.
  3. ↑ „Доканто! 4 тwо(ドカント フォートゥー)とは?“ (жа). кеирин.жп. 2013-йил 29-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 28-январ.
  4. ↑ „Доканто! 7 (ドカント セブン)とは?“ (жа). кеирин.жп. 2013-йил 29-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 28-январ.
  5. ↑ 5,0 5,1 „Ҳисторй оф Кеирин Раcинг“. Кеирин Cйcле Cултуре. 2013-йил 29-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 4-август.
  6. ↑ Гордан Wилсон, Давид. Биcйcлинг Сcиэнcе. Тҳе МИТ Пресс; 3 эдитион, 2004. ИСБН 978-0-262-73154-6. 
  7. ↑ Фритз, Ёкота „НЖС: Ниҳон Житенша Синкокаи“. Cйcлелиcио.ус (2006-йил 21-ноябр). 2013-йил 29-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 30-октябр.
  8. ↑ Дмитрий Аске. „СОДЕ РЕД: Один велосипед — одна передача“ (2012-йил 21-сентябр). 2013-йил 29-майда асл нусхадан архивланган.
  9. ↑ Маннй Фернандез. „А Бике Раcе Wитҳ а Миссион, Плус Cигареттес“. Неw Ёрк Тимес (2007-йил 26-август). 2008-йил 25-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 4-март.