Khertek Anchimaa-Toka
Кҳертек Амйрбитовна Анчимаа-Тока[а] (1-январ 1912 — 4-ноябр 2008) совет тува сиёсатчиси бўлиб, 1940–1944-йилларда Туван Халқ Республикаси Кичик Хурал Пресидиуми раиси (хотин) бўлган ва тарихдаги биринчи ноқироллик ҳукмдор аёл сифатида танилган[1]. У Салчак Токанинг рафиқаси бўлиб, у республика бош котиби лавозимида 1932–1973-йилларда фаолият юритган.
| Кҳертек Анчимаа-Тока | |
|---|---|
| Туван Халқ Республикаси Кичик Хурал Пресидиуми раиси (хотин) | |
|
Мансаб даври 6-апрел 1940-йил – 11-октабр 1944-йил | |
| Ўтмишдоши | Оюн Полат |
| Вориси | Лавозим тугатилди |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
Кҳертек Амйрбитовна Анчимаа-Тока 1-январ 1912-йил Бай-Тайгинскй, Урянкҳай Республикаси, Хитой Республикаси |
| Вафоти |
4-ноябр 2008-йил Кйзйл, Тува, Россия |
| Фуқаролиги |
 Россия |
| Миллати | Туван |
| Сиёсий партияси | Тува Халқ Инқилобий Партияси |
| Турмуш ўртоғи | Салчак Тока (1940–1973, вафоти сабаб) |
| Алма матер | Шарқ ишчилари коммунистик университети |
| Касби |
|
Эрта ҳаёти
Кҳертек Анчимаа 1912-йилда ҳозирги Бай-Тайгинскй ҳудудида, ҳозирги Кйзйл-Даг қишлоғи яқинида туғилган. Бир неча ой аввал, Хитойнинг императорлик ҳукмронлигини тугатган Хинҳаи инқилоби натижасида Қинг сулоласи тугатилиб, Туван ҳудуди устидан номинал хитой назорати якунланган ва мустақил Танну Урианкҳаи ташкил этилган эди, у ерда Монголияликлар ва Тувалик аристократия бошқарувни амалга оширган[2].
Анчимаа қишлоқчи овчилар оиласида учинчи фарзанд сифатида туғилган. 1918-йил баҳорида ҳудудда юз берган ваксина эпидемияси унинг отаси ва бир опа-сингилини ҳаётдан олиб кетди, натижада Анчимаа ва бошқа тўртта ака-укаларини тарбиялаш вазифаси онасига қолган. Оилавий шароитни енгиллаштириш учун, олти ёшли Анчимаа оиланинг бойроқ тармоғига васийликга берилган[3].
Карераси
1914-йилда Тува устида Россия ҳимоячилиги ўрнатилган бўлса-да, 1917-йил инқилобидан кейин ҳудуд Россия фуқаролик урушининг майдони бўлди. Бу даврда ҳудуд ва пойтахт Белоцарск устидан назорат бир неча бор Қизил армия ва қарши инқилобчи кучлар ўртасида алмашиб турди. Шу билан бирга, 1920-йилда консерватив кучлар мағлуб бўлди ва 1921-йил 17-августда Танну Тува Халқ Республикаси эълон қилинди[4].
Янги Совет тарафдори ҳукумат таълим имкониятларини кенгайтирди ва шу даврда, аҳолининг, хусусан аёлларнинг жуда кам қисми саводли бўлганида, Анчимаа монгол тилида ўқиш ва ёзишни ўрганди. 18 ёшида, биринчи миллий Туван алифбоси жорий этилганда, у биринчи ўрганадиганлардан бўлди ва кейинчалик давлат томонидан бошқаларга тилни ўргатиш учун Туван Пеопле'с Револутионарй Партй (ТНРП) партиясининг ёшлар бўлими Ревсомол аъзоси сифатида жалб қилинди; бу, Коммунистик Партиядаги Комсомолга тенг вазифани бажарарди.
Бир йил ўтгач, Анчимаа Барун-Кҳемчикскй козҳуунида котиб ва техник котиб сифатида ишлай бошлади, маҳаллий иқтисодий ишлаб чиқаришни назорат қилишга ёрдам берди ва туманда саводсизликни йўқ қилиш бўйича ишларини давом эттирди. Ушбу ишдаги энергияси ва муваффақияти маҳаллий партия раҳбариятининг эътиборини тортди. У ТНРПга қабул қилинди ва 70 бошқа шахс билан биргаликда Москвага юборилди, у ерда у Шарқ Меҳнаткашларининг Коммунистик Университетида таҳсил олди, бу сафар тахминан 5000 км ва уч ҳафтани ташкил этди.
Кйзйлдаги университет танлов комиссияси унга дастлабки баҳолаш сифатида „Москва қаерда?“ деб сўраганида, Анчимаа билмаслигини тан олди, лекин „Агар мени юборсангиз, мен қаерда эканини биламан“ деб жавоб берди. Ўқишдан ташқари, талабалар машҳур совет сиёсатчиларининг маърузаларида қатнашарди; Надезҳда Крупская билан учрашуви Кҳертекка катта таъсир кўрсатгани айтилади[5].
Уларнинг Москвадаги таълими ва яшаши тўлиқ давлат томонидан молиялаштирилган, аммо асосий таълим даражаси паст бўлган Туван талабалар учун рус тилини тезда ўрганиш талаб қилиниши таълимни жуда қийинлаштирган. Анчимаа охир-оқибат фақат 11 Туван талабаларидан бири бўлиб битирди[3].
Ревсомол
1935-йилда Москвадан қайтгач, Анчимаа Шарқ Меҳнаткашлар Университетининг яқинда битирган бир қатор талабаларидан бири сифатида ТНРПда сиёсий ишончли лавозимларга тайинланди. Бу уларнинг сиёсий ва маъмурий таълими ҳамда Сталинизм ғояларига содиқлиги туфайли амалга оширилди. Шу йили Анчимаа Ревсомолнинг пропаганда бўлимига раҳбарлик қилувчи этиб тайинланди.
1938-йилда у Туван Зҳенотдел (Совет Зҳенотделининг аналоги) директори ва ТНРП Марказий Қўмитасининг Аёллар бўлими раиси бўлди. Бу иккала лавозимда Анчимаа аёлларнинг ижтимоий ва иқтисодий шароитларини яхшилаш, саводсизликни йўқ қилиш, шунингдек, Туван жамиятидаги аёллар учун иш ва таълим имкониятларини кенгайтириш бўйича етакчи рол ўйнади.
Таълим
Анчимаа таълим олган даврда 1930-йилларнинг бошларида Тува ҳудудида амалга оширилган „маданий инқилоб“нинг чўққисида йўқ эди. Шу даврда маҳаллий нобиллик, ламалар ва буддист монастирлари мол-мулки ва сиёсий кучидан маҳрум қилинди. Туван чорвачилиги ва қишлоқ хўжалиги Совет моделига мувофиқ коллективлаштирилди, бироқ бу ислоҳотлар жамоатчилик томонидан ёқимсиз деб қабул қилинди ва аста-секин орқага қайтарилди.
Шу билан бирга, Советларнинг маҳаллий ишларига аралашуви тез-тез кузатилди ва ТНРП тозаланди— партия Сталинизм ғояларига содиқ бўлиши таъминланди. 1932-йилдаги тозалашлардан сўнг, Сталиннинг қатъий тарафдори Салчак Тока ТНРП раиси этиб тайинланди, унинг олдинги раҳбари Дондук Куулар қатл этилган эди[6].
1930-йилларнинг охирида Буюк тозалаш Тува Республикасида ҳам ўз таъсирини кўрсатди. НКВД томонидан „ўнг оппортунистлар“ни аниқлаш операциялари ўтказилди. Аниқланган „қарши инқилобчилар“ ва „япон жосуслари“ қаторига Вазирлар Кенгаши раиси Сат Чурмит-Дазҳйру ва Кичик Хурал Презийидуми раиси Адйг-Тюлюш Кҳемчик-оол кирган. Партиянинг етакчи аъзоси сифатида Анчимаа ушбу айбловларни тергов қилиш учун чақирилган Махсус Судда ўтирган ва суд барча тўққиз айбланувчини айбдор деб топиб, ўлим жазосига ҳукм қилган[7].
Гарчи Совет Иттифоқининг бошқа ҳудудларидаги тозалашлар билан таққослаганда жуда кичик бўлган бўлса-да, НКВД томонидан қўлланилган тезкор ҳибслар ва қатл қилиниши билан биргаликда, ТНРП ва республика Москва тарафдори Сталинчиларнинг тўлиқ назорати остида бўлиши таъминланди.
Кичик Хурал Презийидуми Раиси
1940-йил апрел ойида Анчимаа Туван Халқ Республикаси бош давлати лавозими бўлган Кичик Хурал Презийидуми Раиси этиб сайланди. Шу тариқа у замонавий даврда биринчи бўлган аёл давлат раҳбари (мерос орқали лавозим олмаган) бўлди. Шу билан у 1917-йилда дунёдаги биринчи аёл ҳукумат вазири бўлган совет ҳамкасби Алехандра Коллонтаини ортда қолдирди. Бироқ, Туван Республикасининг дипломатик тан олинмаслиги ва Совет Иттифоқидан ташқарида мавжуд бўлган чекланган маълумотлар, айниқса Иккинчи Жаҳон Урушининг ғарбий фронтидаги босқичда, ушбу факт узоқ вақт эътиборсиз қолишига сабаб бўлди. Анчимаа шунингдек, Исломалик бўлмаган аёл давлат раҳбари сифатида энг узоқ муддат хизмат қилган бўлди, бу рекордни 1985-йилда Исландиянинг Вигдíс Финнбогадóттир бузди.
1940-йилда Анчимаа Туван Халқ Партияси Бош Котиби Салчак Тока билан турмуш қурди. У ўз фамилиясини турмушдан кейин ҳам сақлади (бу коммунистлар ва инқилобчилар орасида одатий ҳол эди) ва фақат эри 1973-йилда вафот этгач ўзгартирди[3]. Ушбу турмуш, Туван Республикасидаги энг кучли сиёсий шахслардан икки кишининг бирлашуви бўлиб, Анчимаа ва Тока кейинги уч ўн йиллик давомида Туван сиёсатини бошқаришди.
Презийидум Раиси сифатида у Советдаги тенгдоши Михаил Калинин билан кенг қамровли мактуб алоқаларини олиб борди. Унинг муддатига Иккинчи Жаҳон Уруши тўғри келди, у урушда Совет Иттифоқини немис босқинидан ҳимоя қилиш учун республиканинг ресурслари ва ишчи кучини сафарбар қилишда етакчи рол ўйнади. Икки йил ичида 200 дан ортиқ кўнгиллилар Қизил армияга қўшилди ва республика иқтисодиёти бутунлай уруш ишларига бағишланди[8].
Уруш даврида Тува Москва йўналишида фаолиятини кучайтирди: Крилл ёзуви лотин алифбоси ўрнини эгаллади, ижтимоий ва иқтисодий амалиётлар руслашди ва Сталиннинг сиёсатига қарши барча қаршиликлар йўқ қилинди. Ушбу тенденсиялар 1944-йилда Тока ва Анчимаа томонидан тайёрланган республиканинг СССР таркибига қо'шилиш сўрови билан якунланди. Советлар, республиканинг минерал ресурсларини ва ҳудуд устидан Мўғул-Хитой сиёсий интригалари тугашини истаб, сўровни қабул қилди ва давлат расмий равишда 1944-йил ноябрида мавжудлигини тўхтатди[9].
Шундан сўнг, ТНРП Совет Коммунистик Партиясининг (CПСУ) маҳаллий бўлими бўлиб қолди, уни Салчак Тока бошқаришда давом этди. Анчимаа Туван CПСУ бўлими ижроия қўмитаси раисининг ўринбосари бўлди, Тува ижтимоий ишларида етакчи ролни сақлади ва санъат ҳамда саводхонлик ишларини давом эттирди. 1962-йилда у Туван Вазирлар Кенгаши раисининг ўринбосари этиб тайинланди, бу Туван Совет ҳукуматидаги иккинчи лавозим бўлиб, ижтимоий фаровонлик, соғлиқни сақлаш, таълим, маданият, спорт ва пропаганда мас’улиятини ўз ичига оларди[10].
Шахсий ҳаёти
У 1972-йилда нафақага чиқди, эри 1973-йилда вафот этгач, ўз оилавий фамилияси „Анчимаа-Тока“ни олди ва тинч ҳаёт кечирди. Анчимаа-Тока 2008-йил 4-ноябрда, Тува Республикасида, 96 ёшида вафот этди[1].
Яна қаранг
- Исабел Перóн — Биринчи аёл президент
- Бирламчи аёл сиёсий лавозим эгалари рўйхати
- Вигдíс Финнбогадóттир — Биринчи сайланган аёл президент
- Янжмаа Сüкҳбаатар — Монголия биринчи аёл президенти
Изоҳлар
- ↑ Анчимаа-Тока Хертек Амырбит уруу (тйв), тйв
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „Кҳертек Анчимаа Тока: тарихдаги биринчи аёл давлат раҳбари“. Тимес Онлине. 2-октабр 2008. 11-ноябр 2020-йилга олинган.
- ↑ Василев, Димитри „Тҳе Саян-Алтаин Моунтаин Регион анд Соутҳ-Эастерн Сибериа“, . Ҳисторй оф Cивилизатионс оф Cентрал Асиа. Волуме 6: Тоwардс тҳе Cонтемпорарй Период Чаҳряр Адле, Мадҳаван Палат анд Анара Табйшалиэва: . Парис, Франcе: УНЕСCО Публишинг, 2005 — 335–336-бет. ИСБН 92-3-103985-7.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Оюн, Дина „Исполнилось 100 лет со дня рождения первой в мировой истории женщины-президента“ (ру). ТуваОнлине (2012-йил 1-январ). Қаралди: 2023-йил 7-ноябр.
- ↑ Сандерс, Алан. Ҳисториcал Диcтионарй оф Монголиа. Ланҳам, МД: Сcареcроw Пресс, 2010 — 718-бет. ИСБН 978-0-8108-6191-6.
- ↑ Серен, Анатолй „Хертек Амырбитовна АНЧИМАА-ТОКА“ [Кҳертек Амйрбитовна АНCҲИМАА-ТОКА. То тҳе 100тҳ анниверсарй фром тҳе дате оф биртҳ] (ру). Тува Натионал Мусеум (2012-йил 10-январ). 2014-йил 12-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 17-ноябр.
- ↑ Форсйтҳ, Жамес. А Ҳисторй оф тҳе Пеоплес оф Сибериа: Руссиа'с Нортҳ Асиан Cолонй 1581–1990. Cамбридге, УК: Cамбридге Университй Пресс, 2000 — 356-бет. ИСБН 0-521-40311-1.
- ↑ „В России отмечают День памяти жерт политических репрессий (Руссиан)“. ТуваПлус Неwс. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 8-июн.
- ↑ Алаталу, Тоомас (1992). "Тува: А Стате Реаwакенс". Совиэт Студиэс 44 (5): 881–895. дои:10.1080/09668139208412051.
- ↑ Сандерс, Алан. Ҳисториcал Диcтионарй оф Монголиа. Ланҳам, МД: Сcареcроw Пресс, 2010 — 719-бет. ИСБН 978-0-8108-6191-6.
- ↑ Оюн, Дина. „В Туве проведут вечер Памяти первой в мировой истории женщины-президента“ (ру). ТуваОнлине (2012-йил 21-октябр). 2014-йил 19-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 7-ноябр.
Қўшимча манбалар
- Wомен леадерс оф Африcа, Асиа, Миддле Эаст анд Паcифиc: а биограпҳиcал референcе (2009). Жаcксон, Гуида М. Хлибрис. пп. 158–159.