Буюк Британиянинг ҳарбий рамзи тасвирланган компютер клавиатурасининг тугмалари (тугмачалари) , Буюк Британия фойдасига кибер уруш учун аллегория .
Кибернетик урушнинг " Инглиз ўргимчак ".

Киберуруш (инглизча: cйберwарфаре) – киберфазодаги киберуруш, шу жумладан Интернетдаги компютер қарама – қаршилиги, ахборот уруши турларидан бири.

Бу биринчи навбатда, давлат идоралари, молия ва бизнес марказларининг компютер тизимлари ва интернет тармоғига уланишини беқарорлаштириш, кундалик ҳаётда интернетга таянадиган мамлакатлар ва давлатлар ҳаётида тартибсизлик ва уни келтириб чиқаришга қаратилган уруш. Давлатлараро муносабатла, сиёсий қарама-қаршиликлар кўпинча Интернетда киберуруш ва унинг таркибий қисмлари шаклида давом этади. Булардан вандализм,ташвиқот, кибержосуслик, компютер тизимлари ва серверларига тўғридан-тўғри ҳужумлар киберурушнинг асосий таркибий қисмлари.

Тарихи

АҚШ ҳукумати хавфсизлик бўйича эксперт Ричард Кларк ўзининг „Cйберwар“ китобида ёзганидек (инглизча: CйберWарфаре)[1] (2010-йил май ойида чиқарилган) " киберуруш – бу бир давлатнинг бошқа давлатнинг компютерлари ёки тармоқларига зарар етказиши ёки йўқ қилиш мақсадларига эришиш учун кириши ". Британиянинг Тҳе Эcономист журнали кибермаконни " қуруқлик, денгиз, ҳаво ва космосдан кейинги урушнинг бешинчи майдони " деб таърифлайди.

Киберуруш соҳасидаги илк қадамлар 2000-йилларнинг бошларида қўйилган. Кейинчалик қуйидаги ташкилотлар ўз фаолиятини бошлаган:

Хусусиятлари

АҚШ ҳаво кучлари кибер жангчи жамоаси

Компютер технологияларининг кенг тарқалиши билан кўплаб фуқаролар, корхоналар ва давлат идоралари кундалик ҳаётида интернетга қарам бўлиб қолди. Бошқа давлатнинг компютер тизимларига ҳужум қилиш учун интернетдан фойдаланиш унинг иқтисодиётига катта зарар етказиши ва мамлакатнинг кундалик ҳаётида бузилишларни келтириб чиқариши мумкин. Ўтмишдаги киберҳужумлардан фарқли ўлароқ, ҳозирда киберуруш мамлакат миллий хавфсизлигига таҳдид солмоқда.

Бундан ташқари, кўплаб мамлакатларнинг ташкилотлари Интернетда жосуслик билан шуғулланади: улар маълумот тўплайди, бошқа мамлакатларнинг компютер тизимларини бузади, қўпорувчилик фаолияти ва иқтисодий жосуслик билан шуғулланади. Хусусан, Хитой – АҚШ, Германия ва Ҳиндистондаги веб-сайтларга ҳужум уюштирганликда айбланган. Бироқ Хитой ҳукумат идораларининг ҳужумларни ташкил этишда иштироки борлигини рад этади[4] .

Янги технологияларнинг ривожланиши туфайли киберуруш даражаси доимий равишда яхшиланмоқда. Баъзи штатлар киберурушдан ҳимоя қилишга етарлича эътибор беришни бошладилар – улар ҳимоя тизимларини ташкил қилиш учун зарур маблағларни ажратмоқда ва асосий вазифаси мамлакатнинг Интернет хавфсизлигини яхшилаш ва ҳужумлардан ҳимоя қилиш бўлган махсус бўлинмаларни қўллаб-қувватламоқда.

Турлари

Мақсад ва вазифаларидан келиб чиқиб, кибермакондаги ҳарбий ҳаракатлар икки тоифага бўлинади: жосуслик ва ҳужумлар.

Ҳужумлар

Мутахассислар Интернетдаги ҳужумларнинг қуйидаги турларини аниқлаганлар:

  • Вандализм – Интернет саҳифаларига зарар етказиш, контентни ҳақоратли ёки ташвиқот тасвирлари билан алмаштириш.
  • Пропаганда – ташвиқот хабарларини юбориш ёки бошқа Интернет саҳифалари мазмунига ташвиқотни киритиш.
  • Ахборот йиғиш – махфий маълумотларни тўплаш ва/ёки уни бошқа давлат учун фойдали бўлган сохта маълумотлар билан алмаштириш учун шахсий саҳифалар ёки серверларни бузиш.
  • Хизмат хатоси – веб-сайтлар ёки компютер тизимларининг ишлашини бузиш учун турли хил компютерлардан ҳужумлар.
  • Ускунанинг аралашуви – фуқаролик ёки ҳарбий техниканинг ишлашини бошқарувчи компютерларга ҳужумлар, унинг ёпилиши ёки ишдан чиқишига олиб келади.
  • Инфратузилма нуқталарига ҳужумлар – шаҳарлар ҳаётини таъминловчи компютерларга, уларнинг инфратузилмасига, масалан, телефон тизимлари, сув таъминоти, электр энергияси, ёнғиндан ҳимоя қилиш, транспорт ва бошқаларга ҳужумлар.

Мамлакатлар бўйича

Буюк Британия

Чристиан Сcиэнcе Монитор нашрига кўра, 2012-йилда МИ6 ал-Қоида веб-сайтига бузиб кирилиб, уй қурилиши бомбасини тайёрлаш бўйича кўрсатмаларни кекс тайёрлаш рецепти билан алмаштирган .

2013-йилнинг 12-ноябр куни Лондондаги бир қатор молиявий ташкилотлар банклар ва бошқа молиявий ташкилотларга қарши оммавий кибер ҳужум содир бўлган тақдирда ҳаракатларни машқ қилиш учун Wакинг Шарк 2[5] ўйинига ўхшашлик асосида ишлаб чиқилган киберфазода уруш ўйинларини ўтказдилар. 2013-йилда худди шундай „киберманеврлар“ Уолл-стритда Қуантум Даwн 2[6] номи остида амалга оширилди.

2015-йил январ ойида Буюк Британия ва АҚШ киберхавфсизлик соҳасида ҳамкорлик қилиш бўйича келишувга эришган эди. ББC хабар берганидек, 16-январ куни АҚШ президенти Барак Обама ва Буюк Британия бош вазири Девид Кемерон ўртасида бўлиб ўтган учрашувда икки давлат раҳбарлари кибержиноятчиликка қарши кураш бўйича қўшма бўлинмалар яратиш, шунингдек, 2015-йилда бир-бирига нисбатан сохта киберҳужумлар ўтказишга келишиб олдилар. .

Германия

2013-йилда Германия 60 кишилик кибер операция бўлими мавжудлигини эълон қилди . Бундан ташқари, Германиянинг БНД разведка хизмати Миллий киберхавфсизлик марказида ишлаш учун 130 нафар ходимни йўллаганини эълон қилди. 2013-йил март ойида БНД раҳбари Герхард Шиндлер унинг бўлимида ҳар куни ҳукумат компютер тизимларига бештагача киберҳужум қайд этишини айтди, улар Хитойдан келади ва ўғирланган маълумотлар келажакда қуролларга қарши саботаж қилиш учун ишлатилиши мумкинлигидан хавотир билдирди. Собиқ НСА пудратчиси Эдвард Сноуденнинг маълумотлари эълон қилинганидан кўп ўтмай, Германия ички ишлар вазири Ханс-Питер Фридрих БНДга киберкузатув имкониятларини жами интернет-трафикнинг 5% дан 20% гача кенгайтириш учун қўшимча 100 миллион евро бюджет ажратилишини эълон қилди (Германия қонунчилигида рухсат этилган максимал миқдор)[7] .

Исроил

Мавжуд ҳисоб-китобларга кўра, Исроил армиясининг кибермаконида операцияларни ўтказиш 8200 бўлинмасига юкланган бўлиб, у ўз функсиялари бўйича Америка МХХга ўхшаш ва бир неча минг ходимга эга бўлган ҳарбий разведка тузилмасининг бир қисмидир .Тҳе Телеграпҳ газетасининг 2012-йилдаги маълумотларига кўра, Исроил қуролли кучлари келгуси беш йил ичида ўз кибер кучлари қудратини ошириш ниятида, бунинг учун тахминан 500 миллион доллар ажратилган.

Исроиллик кибер уруш бўйича мутахассис генерал-маёр Исаак Беннинг фикрича, Исроилнинг кибер урушга, жумладан, мудофаа ва ҳужумга тайёрлиги уларнинг режаси янги устунларидан биридир .

2021-йил 9-декабрда Қуддусда Коллектив ҳокимият машқлари бўлиб ўтди (инглизча: Cоллеcтиве Стренгтҳ), бу глобал молиявий тизимга қаратилган йирик киберҳужумнинг симуляцияси[8] . Исроил Молия вазирлиги АҚШ, Буюк Британия, БАА, Австрия, Швейсария, Германия, Италия, Нидерландия ва Таиланд расмийлари, шунингдек, ХВФ, Жаҳон банки вакиллари иштирок этган тадбирни „уруш ўйини“ деб атади. .

Эрон

2010-йил июн ойида Натанз ядровий тадқиқот маркази компютер тармоғига Стухнет компютер вируси киритилганда Эрон киберҳужум қурбони бўлди[9] . Стухнет 1000 га яқин ядро сентрифугаларини ишдан чиқарди, бунинг натижасида Бусинесс Инсидер маълумотларига кўра, „Теҳроннинг ядровий дастури камида икки йил орқага сурилди“[10] . Шундан сўнг, компютер қурти заводнинг компютер тармоғидан ташқарига чиқди ва баъзи манбаларга кўра, 60 мингдан ортиқ компютерни юқтирган, гарчи Эрон ҳукумати бу зарарни аҳамияциз деб ҳисобласа. Ҳеч бир ҳукумат Стухнет вирусини[10] киритиш учун жавобгарликни ўз зиммасига олмаган бўлса-да, баъзи ҳисоб-китобларга кўра, бу АҚШ ва Исроил[11] ўртасидаги қўшма операция эди. Ахборот хавфсизлиги бўйича мутахассис Майкл Гросс(ингл.) 2013-йил ўрталарида бу ҳодисани " тарихдаги биринчи маълум кибер уруш " деб атади .

Ўз навбатида, бир қатор ғарб таҳлилчилари Эрон ҳукуматини АҚШ, Исроил ва Форс кўрфази мамлакатларига қарши киберҳужумлар уюштирганликда айблади. Эрон ҳукумати бу айбловларни, жумладан, 2012-йилда Америка банкларига хакерлик ҳужумларида иштирок этганлик айбловларини рад этди[10] .


Шунингдек:

Манбалар

  1. ↑ Cларке, Ричард А. Cйбер Wар, ҲарперCоллинс (2010)
  2. ↑ „Эуропеан Унион Агенcй фор Нетwорк анд Информатион Сеcуритй“. 2015-йил 12-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 12-май.
  3. ↑ „НСА чиэф май лосе УС Cйбер Cомманд роле“. 2015-йил 18-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 12-май.
  4. ↑ „Чина'с Респонсе то БусинессWеэк“. БусинессWеэк (2008-йил 10-апрел). 2012-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 12-феврал.
  5. ↑ Жоши Ҳеррманн. „Аттаcк тҳе Cитй: wҳй тҳе банкс аре 'wар гаминг'“. Лондон Эвенинг Стандард (2013-йил 13-ноябр). 2014-йил 6-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 30-сентябр.
  6. ↑ „Wалл Стреэт банкс леарн ҳоw то сурвиве ин стагед cйбер аттаcк“. Реутерс (2013-йил 21-октябр). 2015-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 26-январ.
  7. ↑ Германй то инвест 100 миллион эурос он интернет сурвеилланcе: репорт, Казинформ/Хинҳуа, 18.06. 2013
  8. ↑ „Эхcлусиве-ИМФ, 10 cоунтриэс симулате cйбераттаcк он глобал финанcиал сйстем“. Рейтер (2021-йил 10-декабр). 2023-йил 24-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 24-март.
  9. ↑ Стухнет анд тҳе Футуре оф Cйбер Wар (ПДФ), қаралди: Жануарй 2013 {{cитатион}}: Техт "Жамес П. Фарwелл, Рафал Роҳозински" игноред (ёрдам) „Источник“. 2015-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 5-апрел.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 „УС Генерал: Иран'с Cйбер Wар Мачине 'А Форcе То Бе Реcконед Wитҳ'“. Бусинесс Инсидер. 2019-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 1-январ.
  11. ↑ Сангер, Давид Э. (1 Жуне 2012), Обама Ордер Спед Уп Wаве оф Cйбераттаcкс Агаинст Иран, Тҳе Неw Ёрк Тимес, қаралди: 1 Жуне 2012 „Источник“. 2012-йил 1-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 30-сентябр.

Адабиётлар

рус тилида
  • Овчинский В. С., Ларина Е. С. Поведенческиэ конфликти – оружиэ завтрашнего дня (рус.) // Независимая газета : газета. – 18.11.2014.
  • Кибервойны ХХИ века.О чём умолчал Эдвард Сноуден. 
  • Киселёв В., Костенко А. Кибервойна как основа гибридной операции (рус.) // Армейский сборник : журнал. – 2015. – Ноябр (т. 257, № 11). – С. 3—6.
  • Кибервойн@: Пятый театр военных действий. 
бошқа тилларда
  • Бодмер, Килгер, Cарпентер, & Жонес. Реверсе Деcептион: Организед Cйбер Тҳреат Cоунтер-Эхплоитатион. – Неw Ёрк: МcГраw-Ҳилл Осборне Медиа, 2012. – ИСБН 0-07-177249-9, ИСБН 978-0-07-177249-5.
  • Фарwелл, Жамес Ф.; Роҳозински. Стухнет анд тҳе футуре оф cйберwар // Сурвивал. – Вол. 53 (1). – дои:10.1080/00396338.2011.555586.
  • Матуситз, Жонатҳан. Тҳе Роле оф Интерcултурал Cоммуниcатион ин Cйбертеррорисм // Жоурнал оф Ҳуман Беҳавиор ин тҳе Соcиал Энвиронмент. – 2014. – Вол. 24. – П. 775—790. – дои:10.1080/10911359.2013.876375.
  • Wарф, Барней. А неw фронтиэр фор политиcал геограпҳй // Политиcал Геограпҳй. – 2014.
  • Мартин W., Каэммер Э. Cйберспаcе Ситуатионал Ундерстандинг фор Таcтиcал Армй Cоммандерс (англ.) // Милитарй Ревиэw : журнал. – 2016. – Жулй-Аугуст. – С. 18—24.

Ҳаволалар