Ziyosfera

Kichik Polsha

Кичик Полша (воеводелиги) (полякча: wожеwóдзтwо маłополскиэ пл) – жанубий Полшадаги воеводелик. Унинг майдони 15,108 квадрат километрга тенг (5,833 квадрат миля). 2019-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, умумий аҳоли сони 3,404,863 кишини ташкил этган.

Wожеwóдзтwо маłополскиэ
Кичик Полша (воиводешип)
Location of Kichik Polsha
Пойтахт Polsha bayrogʻi Полша
Энг катта шаҳар Краков
Ҳукумат Воиводешип ижро кенгаши
Аҳоли
• 2019-йилги рўйхат
 3404863
• Бутун
 ГДП [1]
Вақт минтақаси УТC+1 Марказий Европа вақти
50°3′41″Н 19°56′18″Э / 50.06139°Н 19.93833°Э / 50.06139; 19.93833

Ушбу воеводелик номи Кичик Полша ёки поляк тилида: Маłополска деб аталувчи қадимги Полша вилоятининг анъанавий номига о'хшаш. Шунга қарамай, ҳозирги Кичик Полша (воеводелик)лиги, катта ва қадимий бўлган Маłополска вилоятининг фақатгина кичик бир қисмини ташкил этади. Қадимий Кичик Полша ҳозирги провинсиядан анча каттароқ. У шимолдан Радом ва Сиэдлcе шаҳарларигача чўзилган. Шунингдек, ўз ичига Лублин, Киэлcе, Cзęсточоwа ва Сосноwиэc каби шаҳарларни ҳам олган.

Провинсия шимолдан Śwиęтокрзйскиэ тоғлари (Гóрй Śвиęтокрзйскиэ), ғарбдан Жура Кракоwско-Cзęсточоwска ва жанубдан Татра, Пиэнинй ва Бескидй тоғлари билан чегараланган. Сиёсий жиҳатдан провинсия ғарбда Силесиан воеводелик, шимолда Śвиęтокрзйскиэ воеводелик, шарқда Субcарпатҳиан воеводелик ва жанубда Словакия (Преšов ҳамда Žилина вилоятлари) билан чегарадош.

Кичик Полшанинг деярли барча қисми Вистула дарёсининг бўйида жойлашган. Краков шаҳри 2000-йилда Европа маданият шаҳарларидан бири бўлган. Краков Катовиcе, Варшава, Wроcłаw анд Рзесзów шаҳарлари билан темирйўл алоқаларига эга. У Дресден билан Кйив ҳамда Гдаńск билан Будапештни бирлаштирувчи йирик халқаро йўналишнинг чорраҳасида жойлашган. Бу ерда Полшадаги иккинчи йирик халқаро аэропорт (Варшавадан кейин), Жоҳн Паул ИИ Халқаро Аэропорти жойлашган.

Иқтисодиёти

Провинсиянинг ялпи ички маҳсулоти (ЙАИМ) 2018-йилда 40,4 миллиард еврони ташкил этди, бу Полша иқтисодий маҳсулотининг 8,1 фоизини ташкил этди. Шаҳар киши бошига ялпи ички маҳсулот харид қобилиятига мос равишда 19 700 еврони ёки ўша йили Европа Иттифоқи ўртача кўрсаткичининг 65% ини ташкил этди. Ҳар бир ходимга тўғри келадиган ЯИМ Европа Иттифоқи ўртача кўрсаткичининг 72 фоизини ташкил этди[2].

Минтақа иқтисодиётига юқори технологиялар, банк, кимё ва металлургия саноати, кўмир, руда, озиқ-овқат маҳсулотларини қайта ишлаш, спиртли ичимликлар ва тамаки саноати тармоқлари киради. Воэводаликнинг энг саноатлашган шаҳри – Краков. Бу ерда энг йирик минтақавий корхона, Нова-Хутадаги Тадеусз Сендзимир пўлат заводи мавжуд бўлиб, ушбу корхонада 17500 киши ишлайди. Яна бир йирик саноат маркази ғарбда, Хрзанов (асосан темир йўл двигателлари ишлаб чиқариш) ва Освенсим (кимёвий ишлар) ҳудудида жойлашган. Воэводалик ҳудудида Краков Технология Парки номли махсус иқтисодий зона ташкил этилган. Воиводелик фаолият юритаётган рўйхатдан ўтган хўжалик субектлари сони қарийб 210 мингтани ташкил этади. Уларнинг аксарияти кичик ва ўрта корхоналар бўлиб, шулардан 234 таси давлат секторига тегишли. Минтақада тобора ўсиб бораётган хорижий инвестициялар ҳажми 2006-йил охирига келиб тахминан 18,3 миллиард АҚСҲ долларига етди.

Университетлари

Краковдаги ўн бешта олий таълим муассасасида жами 130 минг талаба таҳсил олмоқда. Шаҳардаги энг йирик университет бўлган Ягеллония университети (44 200 талаба) 1364-йилда Краков академияси сифатида ташкил этилган. Николай Коперник ва Карол Войтила (Папа Жоҳн Паул ИИ) шу университетни битирган. АГҲ Фан ва Технология университети (29 800 талаба) Полшадаги энг яхши техника университети ҳисобланади. Иқтисодиёт академияси, Педагогика университети, Краков технология университети ва Қишлоқ хўжалиги академияси ҳам жуда юқори обрўга эга. Бундан ташқари, шаҳарда Тасвирий санъат академияси, Давлат театр университети ва Мусиқа академияси мавжуд. Ноwй Сącз 1992-йилда ташкил этилган Америка ўқув дастурига асосланган Олий бизнес ва бошқарув мактаби туфайли минтақанинг йирик таълим марказига айланди. Бу мактабда 4500 нафар талаба таълим олмоқда. Шунингдек, Тарновда иккита хусусий олий ўқув юрти ҳам фаолият юритмоқда.

Тарихи

Краковнинг ХВ асрдаги кўриниши

Илк ўрта асрларда бу ҳудудда қадимги поляк қабиласи вистуланлар истиқомат қилган. Бу ер Полша Х асрда ташкил топганидан бери унинг таркибига кирган, минтақавий пойтахт Краков эса Полшанинг энг қадимги епархияларидан бирининг қароргоҳига айланиб, 1000-йилда ташкил этилган ва Полшанинг христианлаштириш жараёнига ҳисса қўшган. 1038-йилда Казимир И қарорига кўра Краков Полшанинг пойтахти бўлган ва қисқа танаффуслар билан бир неча аср давомида бу мақомини сақлаб келган. Шунингдек, у буюк қирол Казимир ИИИ томонидан таъсис этилган Полшанинг энг қадимги ва дунёдаги энг қадимги университетлардан бири – Ягеллония университетининг жойлашган манзилига айланди. Сўнгги ўрта асрларда Освенсим ва Затор Пиаст сулоласининг маҳаллий тармоқларига тегишли герсоглик қароргоҳлари бўлган. ХВИИИ аср охирида Полшанинг бўлинишидан сўнг, минтақада чет эл ҳукмронлигига қарши бир нечта қўзғолонлар, жумладан 1794-йилдаги Костюшко қўзғолони, 1846-йилдаги Краков қўзғолони ва 1863-1864-йиллардаги Январ қўзғолони бўлиб ўтди. Краков бўлинган Полшанинг асосий маданий марказларидан бири бўлиб қолди ва австриялик бўлинмачиларнинг пруссияликлар ва русларникига қараганда юмшоқроқ сиёсатидан фойдаланди. Иккинчи жаҳон уруши оралиғидаги даврда бу минтақа қайта тикланган мустақил Полшанинг бир қисми бўлган.

Иккинчи жаҳон уруши даврида Германия бу ҳудудни босиб олди. Босқинчилар минтақадаги поляклар ва яҳудийларга қарши геноцид сиёсатини олиб бориб, Шчучин ва Олкусз каби жойларда тинч аҳоли ва ҳарбий асирларни оммавий қатл этишди. Улар қамоқхоналар, мажбурий меҳнат лагерлари ва энг муҳими, турли жойларда кичик лагерлар тармоғига эга бўлган Освенцим консентрацион лагерини бошқаришди. Бундан ташқари, франсуз, белгиялик, голландиялик ва совет ҳарбий асирлари учун алоҳида немис ҳарбий асирлар лагери ҳам мавжуд эди.

Краинй-ҳисторйcзне-Полски

Кичик Полша воиводалиги 1999-йил 1-январда собиқ Краков, Тарнов, Нови-Сонч воиводаликларининг ҳамда Белско-Бяла, Катовице, Келце ва Кросно воиводаликларининг айрим қисмларидан ташкил топди. Бу воивадалик 1998-йилда қабул қилинган Полша маҳаллий бошқарув ислоҳотлари асосида тузилган эди.

Иқлими

Жанубий Полшада жойлашган Кичик Полша Полшанинг энг иссиқ ҳудуди ҳисобланади. Бу ерда ёзнинг ўртача ҳарорати кундузи 23 °C (73 °Ф) дан 30 °C (86 °Ф) гача бўлади, йилнинг энг иссиқ ойлари бўлган июл ва августда эса кўпинча 32 °C (90 °Ф) дан 38 °C (100 °Ф) гача кўтарилади. Кичик Полшада жойлашган Тарнов шаҳри Полшанинг йил давомида энг иссиқ жойи ҳисобланади. Бу ерда ўртача ҳарорат ёзнинг уч ойида кундузи 25 °C (77 °Ф) атрофида, қишнинг уч ойида эса кундузи 3 °C (37 °Ф) атрофида бўлади. Қишда об-ҳаво ҳар йили ўзгариб туради. Одатда қиш бироз совуқ бўлиб, ҳарорат −7 °C (19 °Ф) дан 4 °C (39 °Ф) гача бўлади. Бироқ, дунёнинг турли ҳудудларидан эсадиган шамоллар таъсирида қиш мавсуми баъзан намроқ ва илиқроқ, баъзан эса континентал ва совуқроқ бўлиши мумкин. Полшадаги ягона саҳро ҳисобланган Бłęдów саҳроси ҳам Кичик Полшада жойлашган бўлиб, бу ерда ёзда ҳарорат кўпинча 38 °C (100 °Ф) гача етади.

Туризми

Wиэлиcзка туз кони, ЙУНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси обекти

Кичик Полша воеводелик Полшадаги ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган энг кўп обектларга эга воеводелик ҳисобланади. Бу ерда олтита ёзув мавжуд: Вавел қироллик қал’аси билан Краков эски шаҳри, Полша монархларининг собиқ асосий қароргоҳи ва дафн этиш жойи, Европанинг энг қадимги Бочниа ва Wиэлиcзка эски туз конлари, Калwариа Зебрзйдовска зиёратгоҳ шаҳарчаси, Освенсимда жойлашган собиқ фашистлар Германиясининг Аусчвитз консентрацион лагери, Жанубий Кичик Полшанинг ёғоч черковлари ҳамда Полша ва Украина Карпат минтақасидаги ёғоч церквалари.

Кичик Полшанинг атроф-муҳитини муҳофаза қилиш мақсадида воэводеликда тўртта миллий боғ ва кўплаб қўриқхоналар ташкил этилган. Минтақада туризм ва дам олиш учун ҳудудлар мавжуд бўлиб, уларга Закопане (Полшанинг энг машҳур қишки курорти) ҳамда Татра, Пиэнини ва Бескиди тоғлари киради. Ўнта курорт шаҳри ҳам бор: Крйниcа-Здрóж, Мусзйна, Пивниcзна-Здрóж, Рабка-Здрóж, Сзcзаwниcа, Вапиэнне, Виэлиcзка, Висова-Здрóж, Закопане ва Żэгиэстóв. Табиий манзарада кўплаб тарихий жойлар ўз аксини топган.

Краковдаги Вавел қал’аси, ЙУНЕСКОнинг Бутунжаҳон маданий мероси рўйхатига киритилган обект

Воэводелик роман ва готик услубларидан тортиб уйғониш даври, барокко ва ар-нувогача бўлган тарихий меъморчилик намуналарига бой. Кўплаб шаҳарларда, айниқса Краков ва Тарновда, қадимий бозор майдонлари ва шаҳар ҳокимликлари бинолари сақланиб қолган. Краковдан 50 километр жануби-ғарбда жойлашган, Иоанн Павел ИИ туғилган жой бўлмиш Вадовице шаҳрида марҳум Рим папасининг болалик даврига бағишланган музей мавжуд. Воэводалик, айниқса Краков шаҳри, турли хил музейлар, санъат галереялари ва маданий муассасаларга бой. Асосий музейларга Краковдаги Миллий музей ва унинг таркибидаги Чарторийский музейи киради. Бу Полшанинг энг қадимги музейларидан бири бўлиб, Леонардо да Винчи, Рембрандт ва краковлик Жан Матейко каби турли рассомларннинг асарларини ўз ичига олади. Шунингдек, Краковдаги Археология музейи Полшадаги энг қадимги археология музейи ҳисобланади. Краковда Жан Матейко ва Юзеф Мехоффер рассомларига бағишланган музейлар уларнинг собиқ уйларида, Закопанесда бастакор ва пианист Карол Шимановски ҳамда ёзувчи Корнел Макушинский музейлари уларнинг уйларида, Поремба Велкада ёзувчи Владислав Оркан музейи унинг уйида, Гозҳен Гурни шаҳрида эса ёзувчи Эмил Зегадловичнинг музей-қўрғони жойлашган. Япон санъатининг энг йирик Полша музейи бўлган Мангга ҳам Краковда жойлашган. Вилоятда Иккинчи Жаҳон уруши билан боғлиқ кўплаб ёдгорликлар мавжуд. Булар орасида собиқ фашистлар конслагерларидан Освенсим-И ва Освенсим-ИИ-Биркенау ҳудудидаги музей, шунингдек ҳар йили миллион нафар ташриф буюрувчи қабул қиладиган Освенсим яҳудийлар маркази бор. Бундан ташқари, немислар томонидан полякларнинг оммавий қирғин қилинган жойлари, немислар бошқарган мажбурий меҳнат лагерлари ва бошқа шу каби жойларда ёдгорликлар ўрнатилган. Воеводалик қал’аларга бой бўлиб, уларнинг қаторига Мирув, Недзица, Неполомице, Новй Вишнич, Пескова Скала ва Вавел қал’алари киради.

Маъмурий бўлиниши

Кичик Полша воеводалиги 22 та вилоятга (повиат) бўлинган бўлиб, уларнинг 3 таси шаҳар вилояти ва 19 таси қишлоқ вилоятидир. Бу вилоятлар ўз навбатида 182 та гминага бўлинади.

Округлар қуйидаги жадвалда келтирилган (тоифалар ичидаги тартиб аҳоли сонининг камайиши бўйича берилган).

Инглиз ва
Поляк номлари 		Майдони
(км2) 		Аҳоли сони
(2019) 		Жойи Бошқа шаҳарчалар Жами
гминалар
Шаҳар округлари
Кракóв 327 774,839 1
Тарнów 72 108,580 1
Новй Сącз 57 83,813 1
Қишлоқ округлари
Кракóв аҳоли пунки
повиат краковски 		1,230 278,219 Кракóв * Скавина, Крзесзовиcе, Сłомники, Скаłа, Śвиąтники Гóрне 17
Новй Сącз Cоунтй
повиат новосąдеcки 		1,550 216,429 Новй Сącз * Крйниcа-Здрóж, Старй Сącз, Грйбóв, Пивниcзна-Здрóж, Мусзйна 16
Тарнóв Cоунтй
повиат тарновски 		1,413 201,509 Тарнóв * Тучóв, Żабно, Вожниcз, Радłóв, Рйглиcе, Cиężковиcе, Заклиcзйн 16
Новй Тарг Cоунтй
повиат новотарски 		1,475 191,669 Новй Тарг Рабка-Здрóж, Сзcзавниcа 14
Вадовиcе Cоунтй
повиат вадовиски 		646 160,080 Вадовис Андрйчóв, Калвариа Зебрзйдовска 10
Оśвиęжим
повиат оśwиęcимски 		406 153,632 Оśвиęcим Кęтй, Брзесзcзе, Чеłмек, Затор 9
Чрзанóв
повиат чрзаноwски 		371 124,937 Чрзанóв Трзебиниа, Либиąż, Алверниа 5
Лиманова
повиат лиманоwски 		952 131,729 Лиманова Мсзана Долна 12
Мйśлениcе
повиат мйśлениcки 		673 127,262 Мйśлениcе Суłковиcе, Добcзйcе 9
Олкусз
повиат олкуски 		622 111,655 Олкусз Буковно, Волбром 6
Горлиcе
повиат горлиcки 		967 108,938 Горлиcе Биэcз, Бобоwа 10
Виэлиcзка Cоунтй
повиат виэлиcки 		428 127,970 Виэлиcзка Ниэпоłомиcе 5
Бочния
повиат бочеńски 		649 106,626 Бочниа Новй виśниcз 9
Брзеско
повиат брзески 		590 93,139 Брзеско Cзчóв 7
Суча
повиат суски 		686 84,160 Суча Бескидзка Макóв Подҳалаńски, Жорданóв 9
Татра
повиат татрзаńски 		472 68,135 Закопане 5
Дąброва
повиат дąброwски 		530 59,227 Дąброва Тарновска Сзcзуcин 7
Миэчóв
повиат миэчоwски 		677 48,948 Миэчóв 7
Просзовиcе
повиат просзоwиcки 		415 43,367 Просзовиcе Нове Брзеско, Косзйcе 6
* округ таркибига кирмайди

Қўриқланадиган ҳудудлари

Кичик Полша воеводеликдаги қўриқланадиган ҳудудлар олтита Миллий боғларни ва 11 Ландшафт боғларини ўз ичига олади. Булар қуйидагилар:

  • Бабиа Гóра Миллий боғи (ЙУНЕСКО томонидан белгиланган)
  • Горcе Миллий боғи
  • Магура Миллий боғи
  • Ожców Миллий боғи
  • Пиэнинй Миллий боғи
  • Татра Миллий боғи
  • Биэланй-Тйниэc ландшафт боғи
  • Cиężкоwиcе-Роżнów ландшафт боғи
  • Дłубниа ландшафт боғи
  • Эагле Несц ландшафт парки
  • Кракów ландшафт парки
  • Литтле Бескидс ландшафт боғи
  • Пасмо Брзанк ландшафт боғи
  • Попрад ландшафт боғи
  • Рудно ландшафт боғи
  • Тенcзйнек ландшафт боғи
  • Wиśниcз-Липниcа ландшафт боғи

Рамзлари

Кичик Полша воеводеликнинг рамзлари қуйидагича ифодаланилади:

Герб: Гербда миллий Иберия қалқони ва тож кийган бургут расми тасвирланган.

Байроқ: Байроқда оқ, сариқ ва қизил ранглар мавжуд.

Шаҳар ва шаҳарчалар рўйхати

Краков, Кичик Полшанинг пойтахти ва Полшанинг собиқ пойтахти ҳисобланади.
Воеводеликдаги иккинчи йирик шаҳар бўлган Тарнов Полшанинг энг иссиқ шаҳри ҳисобланиб, энг юқори узоқ муддатли ўртача йиллик ҳароратга эгадир.
Нови Сącз, Бескид Сąдеcки шаҳрининг энг катта шаҳри
Освенсим, Пиаст сулоласининг собиқ князлик жойи
Чрзанóв
Олкусз
Нови Тарг
Бочния

Воеводалик таркибига 4 та шаҳар ва 58 та шаҳарча киради. Улар қуйида аҳоли сонининг камайиш тартибида келтирилган (2019-йилги расмий маълумотларга кўра[3]):

Шаҳарлар (шаҳар мери ёки шаҳар президенти томонидан бошқарилади):

  1. Краков (774,839)
  2. Тарнóв (108,580)
  3. Нови Сącз (83,813)
  4. Освенсим (38,120)

Шаҳарлар:

  1. Чрзанóв (36,717)
  2. Олкусз (35,421)
  3. Нови Тарг (33,357)
  4. Бочния (29,814)
  5. Горлис (27,442)
  6. Закопане (27,078)
  7. Скавина (24,340)
  8. Андричóв (20,143)
  9. Кęти (18,705)
  10. Wадоwиcе (18,778)
  11. Wиэлиcзка (23,565)
  12. Трзебиниа (19,778)
  13. Мйśлениcе (18,349)
  14. Либиąż (17,017)
  15. Брзеско (16,792)
  16. Лиманоwа (15,157)
  17. Рабка-Здрóж (12,746)
  18. Брзесзcзе (11,185)
  19. Миэчów (11,612)
  20. Дąброwа Тарноwска (11,889)
  21. Крйниcа-Здрóж (10,635)
  22. Букоwно (10,141)
  23. Крзесзоwиcе (10,014)
  24. Суча Бескидзка (9,114)
  25. Wолбром (8,561)
  26. Чеłмек (9,073)
  27. Старй Сącз (9,071)
  28. Ниэпоłомиcе (13,276)
  29. Мсзана Долна (7,944)
  30. Сзcзаwниcа (5,732)
  31. Тучów (6,627)
  32. Суłкоwиcе (6,637)
  33. Просзоwиcе (5,976)
  34. Добcзйcе (6,444)
  35. Грйбów (6,026)
  36. Макów Подҳалаńски (5,841)
  37. Пиwниcзна-Здрóж (5,884)
  38. Жорданów (5,346)
  39. Мусзйна (4,800)
  40. Биэcз (4,590)
  41. Калwариа Зебрзйдоwска (4,496)
  42. Сłомники (4,343)
  43. Żабно (4,234)
  44. Сзcзуcин (4,157)
  45. Затор (3,677)
  46. Скаłа (3,798)
  47. Алwерниа (3,368)
  48. Wожниcз (3,328)
  49. Бобоwа (3,136)
  50. Радłów (2,765)
  51. Рйглиcе (2,839)
  52. Ноwй Wиśниcз (2,757)
  53. Cиężкоwиcе (2,473)
  54. Cзчów (2,345)
  55. Śwиąтники Гóрне (2,431)
  56. Ноwе Брзеско (1,663)
  57. Заклиcзйн (1,631)
  58. Косзйcе (779)

Спорти

Воиводаликда футбол, хоккей ва мотоцикл спидвей энг кўп мухлисларни жалб қилади ва энг катта муваффақиятга эришади.Краковия ва Висла Краков жамоалари Полшадаги энг кескин рақобат ва Европадаги энг шиддатли рақобатлардан бири саналган, „Ҳолй Wар“ лақабли Краков дербисида беллашадилар. Энг муваффақиятли хоккей жамоалари Подҳале Нови Тарг, Cраcовиа ва Униа Оśвиęcим ҳисобланади. Энг кучли спидвей жамоаси эса Униа Тарнów саналади.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „ЭУ регионс бй ГДП, Эуростат“. Қаралди: 2023-йил 18-сентябр.
  2. ↑ „Регионал ГДП пер cапита рангед фром 30% то 263% оф тҳе ЭУ авераге ин 2018“. Эуростат.
  3. ↑ ГУС „Популатион. Сизе анд струcтуре анд витал статистиcс ин Поланд бй территориал дивисион ин 2019. Ас оф 30тҳ Жуне“ (эн). стат.гов.пл. Қаралди: 2020-йил 11-сентябр.

Ҳаволалар

Викиомборда „Кичик Полша“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Kichik_Polsha" dan olindi