Kiliia

Килииа
Килииа
Мамлакат	Украина

Килия ёки Килиа (украинча: Кілія́ ромийлаштирилган, талаффузи [к⁽ʲ⁾ил⁽ʲ⁾иˈжɑ] ; руминча: Чилиа Ноуă) — Украина жануби-ғарбидаги Одесса вилоятидаги шаҳар. Бу шаҳар Дунай делтасида, Буджак'ıн Бессарабиан тарихий туманида жойлашган. Дарёнинг нариги томонида Руминиянинг Чилиа Вече шаҳри (Эски Килия) жойлашган. Украинани Руминиядан ажратиб турувчи Дунай дарёсининг Чилия тармоғи унинг номи билан аталган. Аҳолиси:19,116.

Тарихи

Дунай дарёсининг Чилия тармоғининг Руминия томонидаги шаҳар, ҳозир Чилиа Вече номи билан танилган (украинча: Cтапа Кілія, таржимаси Стара Килия) ёки „Қадимги Чилия“ юнон византияликлари томонидан асос солинган — калия, юнонча келлиа „дон омборлари“ нинг эквиваленти бўлиб, бу ном биринчи марта 1241-йилда форс йилномачиси Рашид-ад-Дин Ҳамадонийнинг асарларида қайд этилган. Шунинг учун Килииа баъзан „Янги Килия“ деган маънони англатувчи Нова Килииа деб ҳам аталади.

Ҳозирги Килия шаҳрида Генуя Республикаси томонидан „Ликостомо“ номи билан танилган ва консул (Республиканинг минтақадаги вакили) бошчилигидаги катта колония ташкил этилган. Ўша даврдан фақатгина Генуя қал’асининг мудофаа ариқлари қолган^[1].

Шаҳар ХВ асрда Чилиа Вече устидан назоратни ўз қўлига олган Усмонли империясига қарши туриш учун курашган Молдавия Буюк Стивен томонидан кашф этилган. Бу Молдавиянинг йирик порти эди. Бироқ, охир-оқибат, 1484-йилда Усмонлилар томонидан босиб олинди ва уни 1790-йилгача, рус-турк уруши (1787-1792) даврида генерал Иван Гудович қўмондонлиги остида рус армияси томонидан эгаллаб олингунига қадар сақлаб қолди. Лондоннинг " Таймс " газетаси „35 минг аҳоли умумий қирғинга жалб қилинган“, деб ёзган, бу воқеа „наср ва шеъриятда эътибор қозонган“^[2]. Шаҳар 1792-йилда Усмонлиларга қайтарилган, аммо 1806- йилда руслар томонидан қайтариб олинган ва 1812-йилда расмий равишда уларга берилган.

Шаҳар 1854-йил июл ойида Қрим уруши пайтида инглиз-франсуз флоти томонидан бомбардимон қилинганидан сўнг, Париж шартномаси имзоланганда(1856) Руминияга берилди.1878-йилда Килия Буджак билан бирга Россияга қайтарилди. 1918-1940-йилларда у яна Руминия таркибига кирди, сўнгра Совет Иттифоқи ва Украина ССР таркибига қўшилди (1941-1944-йилларда Иккинчи Жаҳон уруши пайтида у яна қисқа муддат Руминия томонидан бошқарилган) ва кейин Совет қулаганидан сўнг мустақил Украинага ўтди.

Килиядаги энг қадимий бино тарихи 1485-йилга бориб тақалиши мумкин бўлган Николайнинг ярим ер ости черкови бўлиб, черковдаги эски ёзувга кўра, у 1647-йил 10-майда ташкил этилган.