Kilim
Килим (форсча: گلیم гилīм; туркча: килим) — собиқ Форс империяси мамлакатлари, жумладан, Эрон ва Туркияда, шунингдек, Болқон ярим ороли ва туркий ўлкаларда анъанавий тарзда тўқиладиган пациз, ясси гилам ёки палос.
Килимлар соф безак буюми сифатида ишлатилиши ёки жойнамоз вазифасини ўташи мумкин. Замонавий килимлар Ғарб хонадонларида кенг тарқалган пол қопламаси ҳисобланади.
Этимологияси
Килим сўзи форсча گلیم (гилīм), яъни „гиламча, адёл, тўшак ёки пол қопламаси“ сўзидан келиб чиққан. Бу сўз оромий-сурия тилидаги גלימא (галīмā, галīмтā) сўзи билан ўзакдош бўлиб, у ҳам худди шу маънони англатади. Ҳар иккаласи ҳам қадимги юнонча καλύπτω (калýптō), яъни „қопламоқ ёки яширмоқ“ феълидан ясалган κάλυμμα (кáлймма) — „қоплама“ сўзидан олинган.
Тарихи
Худди пахмоқ гиламлар сингари, килимлар ҳам қадим замонлардан бери тўқиб келинган. Тадқиқотчи Марк Аурел Стеин Хитойнинг Хотан шаҳрида камида милодий тўртинчи ёки бешинчи асрга оид килимларни топган:
Килимлар танда ва арқоқ ипларини ҳимоя қиладиган тукли гиламларга қараганда анча мўрт бўлгани учун, қадимий намуналарининг жуда оз қисми сақланиб қолгани ажабланарли эмас…. Унинг тўқилиши деярли замонавий килимларникига ўхшайди ва ҳар дюймида тахминан ўн тўрт танда ипи ҳамда ўн олти арқоқ ипи бор. Нақшлари жуда майда геометрик шакллардан иборат бўлиб, кўк, яшил, сарғиш-жигарранг ва қизил рангли ингичка йўллардан ташкил топган. Ғоят яхши сақланиб қолган ушбу ягона намунани ҳисобга олмаганда, ёши юз йилдан ошган килимлар жуда кам бўлса керак.
Тўқиш усули
Килимлар тўқиш жараёнида танда ва арқоқ ипларини бир-бирига маҳкам ўраш орқали туксиз, силлиқ юза ҳосил қилиш йўли билан тайёрланади. Килим тўқималари гобелен тўқималари турига мансуб бўлиб, техник жиҳатдан арқоқ устун бўлган полотно ўрилиш ҳисобланади. Бунда горизонтал арқоқ иплари вертикал танда ипларини тўлиқ ёпиб туриши учун пастга қараб зич тортилади.
Бир ранг чегараси тугаган жойда арқоқ ипи ўша чегара нуқтасидан орқага қайтариб ўралади. Шу тариқа, агар нақш чегараси тўғри вертикал чизиқдан иборат бўлса, икки хил ранг туташган жойда вертикал тирқиш ҳосил бўлади. Шу сабабли кўпчилик килимларни „тирқишли тўқима“ деб таснифлаш мумкин. Бундай тирқишлар коллексионерлар орасида юқори қадрланади, чунки улар тўқилиш геометриясини алоҳида ажратиб кўрсатадиган аниқ ва қиррали нақшларни вужудга келтиради. Тирқиш пайдо бўлишининг олдини олувчи илмоқлаш каби тўқиш усуллари эса нақш тасвирини хирароқ қилади.
Кўзга кўриниб турадиган нақш ва рангни ташувчи арқоқ иплари деярли ҳар доим жундан, яширин танда иплари эса жундан ёки пахтадан тўқилиши мумкин. Танда иплари фақат четки қисмида попук шаклида кўринади. Бу попуклар тўқиманинг бўшашиб ёки сўкилиб кетишининг олдини олиш учун одатда даста қилиб боғлаб қўйилади.
Нақшлари
Турк гиламларида ҳар бирининг ўзига хос турлари кўп бўлган турфа нақшлар қўлланилади. Қуйида уларнинг бир неча намуналари Гуран Эрбекнинг „Килим“ асарида келтирилган маънолари билан тасвирланган. Кенг тарқалган нақшлардан бири оналик ва серпуштлик тимсоли бўлган „элибелинде“ номли услублаштирилган аёл сиймосидир. Бошқа нақшлар эса қабила тўқувчиларининг ўз оила подаларини бўрилардан ҳимоя қилиш истагини „бўри оғзи“ ёки „бўри изи“ (туркча: Курт ағзı, Курт изи) нақшлари орқали, чаён чақишидан сақланиш ниятини эса чаён (туркча: Акреп) тасвири орқали ифодалайди. Шунингдек, айрим нақшларда тўқувчининг оиласини ёмон кўздан (туркча: Кем гўз) асраш умиди акс этган бўлиб, бунинг учун кўзтумор (туркча: Назарлıк) нақшидан фойдаланилган. Ёмон кўзни хоч (туркча: Ҳаç) белгиси билан тўртга бўлиб даф қилиш, илгак (туркча: Çэнгел), инсон кўзи (туркча: Гўз) ёки тумор (туркча: Муска; кўпинча, ичида муқаддас оят ёзилган учбурчак шаклдаги тугун) тимсоллари ёрдамида қайтариш мумкин, деб ишонилган. Гиламга тўқилган бундай тумор буюмнинг шунчаки тасвири эмас, балки у ўзининг мавжудлиги биланоқ ҳимоя ато этувчи ҳақиқий тумор ҳисобланади.