Kinotexnika
Кинотехника — кинофилмларни суратга олиш, нусхаларини кўчириш (кўпайтириш) ва намойиш қилиш билан шуғулланадиган техника соҳаси. Аста-секин, босқичма-босқич пайдо бўлган, шаклланган ва тараққий этиб борган. К.нинг пайдо бўлиши, шаклланиши ва тараққий этиш жараёнлари ёруғлик техникаси, механиқа, оптика, фотоғрафия, электроника, компютер технологияси ва бошқа соҳа ютуқларидан ке-нг фойдаланишни тақозо этган. К.нинг асосий техникавий воситалари: кинога олиш аппарати, нусха кўчириш аппарати, кино қўйиш аппарати, компютер.
Фотографиянинг кашф қилиниши (ХИХ аср ўрталари) ихтирочиларда фототасвирларни ҳаракатлантириб намойиш қилиш ғоясини туғдирди. Лекин бўнга қадар (ХВИИ асрда) немис олими А. Кирхер „сирли чироқ“ни яратди. У ёруғлик манбаи (шам), шаффоф шишага чизилган сурат, шу суратни катталаштирувчи мослама (ҳозирги обектив) ва экрандан иборат эди. Шамдан тўшаётган ёруғлик шаффоф шиша орқали ўтиб, ундаги суратни экранга туширар эди. Кейинчалик (1882-йил) белгиялик физик Ж. Плато фенакистископ деб аталадиган асбоб ясади. У тасвир (болтакаш) чизилган диск, шу диски и айлантирувчи тасмали ўзатма ва кўзгудан иборат эди. Диск айлантирилганда томошабин дискдаги тирқишлардан қараб, рўпарадаги кўзгуда гўё ҳаракатланаётгандек туюлган тасвирни (болтакашнинг ҳаракатларини) кўрган. Тасвирларни суратга олиш ва кейин уларни экранга тушириш учун ёруғликсезгир материал талаб қилинар эди. Кўп изланишлардан кейин шундай модда топилди. ХИХ аср биринчи ярмида франсузлар Л. Ж. Догер ва Ж. Непс ёруғлик таъсирида рангини ўзгартирувчи модда кашф қилдилар. Шу модда плёнка ёки шиша сиртига суркаларди. Ҳозир бу модданинг таркиби такомиллаштирилган. ХИХ аср охирларида „Люмер“ (Франсия) ва „Истмен Кодак“ (АҚСҲ) фирмалари киноленталар ишлаб чикара бошлади. Франсуз астрономи П. Жансен 1874-йил, франсуз физиологи Марей 1888-йил, инглиз ихтирочилари Ф. Грин ва Ж. Эванс 1889-йил кинога олиш аппаратини, франсуз ихтирочиси Луи Люмер эса 1894-йил кинога олиш ва намойиш қилиш аппаратини яратдилар. Луи Люмер 1895-йил 22-март куни Парижда „Ишчиларнинг фабрикадан чиқиши“ деб аталадиган ҳужжатли филмни намойиш қилди. Ана шу кун кинематография туғилган кун ҳисобланади. Франсияда Ш. Пате ва Л. Гомон 1897-йилда бир нечта такомиллаштирилган кинога олиш ва намойиш қилиш аппаратларини саноат миқёсида ишлаб чиқара бошладилар. Улар дастлабки кинодан нусха кўчириш аппаратларини ҳам ишлаб чиқардилар. Бўларнинг ҳаммаси овозсиз кино учун мўлжалланган эди.
ХХ аср бошларида К. анча сует ривожланди. Лекин кино санъати тараққий этиши билан К. сифатига талаб кучайди. Натижада киноаппаратларнинг янги хиллари яратилди. Франсуз фирмаси „А. Дебри“ 1908-йил ички кассетали кинога олиш аппарати ишлаб чиқара бошлади. ХХ аср 10-йиллари охирига келиб овозсиз К. тараққиётида янги босқич бошланди. Шу даврда автоматик механизмли, микроскопик ва тезкор кинога олиш аппаратлари, жаррохлик операцияларини кинога олиш аппаратлари, дастаки автоматик аппаратлар ва бошқа яратилди. ХХ аср 30-йилларида кўчма ва муқим (стационар) кинопроекторлар бар-по қилинди, киноленталар, кинога олиш ва кино қўйиш аппаратлари, кинодан нусха кўчириш аппаратлари, киноленталарни очилтириш, киносуратга олиш майдонларини ёритиш ва киноленталарни монтаж қилиш аппаратлари кўплаб ишлаб чиқарила бошлади.
Кинематограф маҳкам оёққа туриб, овозсиз кино ишлаб чиқариш саноати муайян даражада мустаҳкамланиб олганидан сўнг бирин-кетин овозли кино, рангли, стереоскопик, кенг форматли, панорам ва кенг экранли кино, доиравий панорам ва кенг экранли кино пайдо бўлди. Кинонинг бу турлари учун янгиянги аппаратлар, асбоблар, материаллар, киноленталар ва усуллар ишлаб чиқилди, эскилари янгиларига алмаштириб борилди. Овозли кино АҚСҲ, собиқ Иттифоқ ва Ғарбий Европанинг барча мамлакатларида деярли бир вақтда пайдо бўлди. ХХ аср 50-йилларидан бошлаб овоз магнит лентасида ёзила бошлади. Кўп қатламли кинолентада уч рангли тасвир ҳосил қилиш усули топилганидан сўнг рангли кинофилмга асос солинди. Рангли кинофилмларни кинога олиш ва кино қўйиш тизими айниқса АҚСҲ, собиқ Иттифоқ, Буюк Британия, Германия, Франсияда ривожланди. Юқорида айтиб ўтилган тизимлар, асосан, 70 мм, 35 мм ва 16 мм ли киноленталарга мўлжалланган. ХХ аср 60-йилларидан бошлаб ҳаваскорлик ва ўқув мақсадлари учун 8 мм ли киноленталар ишлаб чиқарила бошлади. К. мунтазам равишда такомиллаштирилиб борилди, яъни тасвир ва овоз сифати яхшиланди, кино санъатининг таъсирчанлиги ошди, ёруғликсезгирроқ киноленталар яратилди, оптик усулда нусха кўчириш усули билан филмларни бир форматдан бошқа форматга кўчириш жиҳозлари ва технологик жараёнлари мукаммаллаштирилди; кинога олишда ва, айниқса, видеофилмларни суратга олишда компютер технологиялари кенг ишлатила бошлади. К. жараёнларидан телевидениеда ҳам фойдаланилади (қаранг Кино санъати, Кинотелевизион техника).
Ҳозирги кунда АҚСҲ, Англия, Германия, Франсия, Италия, Россия ва, айниқса, Японияда К. кенг ривожланган бўлиб, янги такомиллашган маркали аппаратлар ишлаб чиқарилади.
Ўзбекистон Республикасининг кино тармоғини „Ўзбеккино“ ДАК, „Ўзбекфилм“ киностудияси, кинохроника, кинофикация соҳалари ташкил қилади. Бўлар республиканинг 14 ҳудудида кинопрокат ташкилотлари, таъмирлаш-ишлаб чиқариш корхоналари, видеомарказлари орқали фаолият кўрсатмоқда.
ХХ аср 90-йиллари охирларида кино ва видеофилмларни суратга олиш ва намойиш қилиш аппаратлари ишлаб чиқариш борасида ҳақиқий инқилоб юз берди. Япониянинг „Панасониc“ („Панасоник“) фирмасидан киновидеаппаратлар (мас, видеомагнитофон АГ-6100 ва кинолентали видеопроектор РТ-102) сотиб олинди. Бундай инқилоб натижасида юқори сифатли товуш жўрлигида рангли ёзиб олиш ва катта кинотеатрлар экранларида намойиш қилишга имкон туғилди. Оддий кинопроектор (кинога олиш аппарати) ва киноплёнкага рақобатчи — мултимедиа видеопроектор пайдо бўлди. Кинотасвирлар туширилган дисклардан фойдаланилганда олти каналли рақамли товуш тизими „Долби Дигитал“дан ёки икки каналли товуш тизими „Долби Про“дан фойдаланилади. Рақамли проектор исталган типдаги компютер билан ишлаши мумкин, шу билан бирга, юқори сифатли компютер тасвирлари катта киноэкранларга туширилиши мумкин. Ҳатто проексиялаш (кино қўйиш) хонасининг ўзига эфир, кабел ва йўлдош телесигналларини қабул қиладиган телевизион приёмникларни ҳам жойлаштириш мумкин, бу эса катта экранга исталган телевизион тасвирни туширишга имкон беради.
Сўнгги пайтларда (2000-йилларда) 3 трубкали (кинескопли) проекторлар ўрнига суюқ кристалли (ЛCД) ва микрокўзгули (ДЛП) ҳамда матрицали (ДМД) проекторлар пайдо бўлди. Уларни бошқариш ва ишлатиш жуда қулай, юқори тасвир ва товуш сифати таъминланади.
Кино ишлаб чиқаришнинг янги стандарти умуман К., хусусан, кинога олиш, кино қўйиш ва кинотелевизион техника соҳаларини кескин ривожлантиради. Ҳозир киноплёнкадан фойдаланаётган киноташкилотлар эндиликда электрон филмларни алоқа канали орқали оладиган бўлишди. Электрон филмлар ишлаб чиқариш видео, кино ва компютер техникасининг қўшилиб кетиши йўналишида ривожланади.
Ҳозир қуйидаги йўналишларда ишлар олиб борилмокда:— филмларни радиоканаллар орқали ўзатиш;— ёзиб олиш вақти 270 мин.га етадиган видеокамера („Панасониc“);- дискли кинокамера ДВ-ДИСК (АҚСҲ);— журналистлар учун мўлжалланган ихчам видеокамера („СОНЙ“);— қуввати 700 АНСИ люмен (массаси 1,3 кг) бўлган ихчам микропроекторлардан тортиб қуввати 4700 АНСИ люмен (массаси 2,5 кг) бўлган қувватли проекторлар („СОНЙ“ фирмаси) ишлаб чиқарилмоқда;— янги рақамли видеокамералар телевидениеда янги стандартларни белгиламокда. ТФР типидаги матрицадан фойдаланиб сатр ёйишнинг янги технологияси кинотасвирдан қолишмайдиган видеотасвир ҳосил қилишга имкон беради („Филифе“ фирмаси).
Эргаш Комилов[1].
Манбалар
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |