Kiribati
Кирибати, Кирибати Республикаси (инглизча: Републиc оф Кирибати) – Тинч океаннинг ғарбий қисмида, Гилберт, Феникс, Лайн ороллари ва Банаба оролида жойлашган давлат. Майдони – 811,19 км2 (313,20 квадрат мил) (дунёда 172-ўрин). Аҳолиси – 135 600 киши (2025-йил 11-январ, дунёда 192-ўрин). Маъмурий-ҳудудий жиҳатдан 6 та округга бўлинади. Пойтахти – Баирики шаҳри. Доимий аҳолиси 2020-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра 119 000 киши дан ортиқ, ярмидан кўпи Тарава атоллида яшайди. Штат 32 та атолдан ва битта узоқдан кўтарилган маржон ороли-Банабадан ташқари. Унинг умумий қуруқлик майдони 811 км2 (313 сқ миля) 3 441 810 км2 (1 328 890 сқ ми) океанга тарқалган.
Кирибати Республикаси | |
|---|---|
|
Шиор: Те маури, те раои ао те табомоа (Кирибати: Ҳеалтҳ, Пеаcе анд Просперитй) | |
|
Мадҳия: Теираке каини Кирибати (Станд Кирибати) | |
 | |
| Пойтахт | Тарава |
| Ҳукумат | Президентлик Республика |
| Аноте Тонг | |
| Мустақиллик (Бирлашган Қироллигидан) | |
• Сана |
12-июл 1979 |
| Майдон | |
• Бутун |
811 км2 (186-ўрин) |
| Аҳоли | |
• 2002-йилги рўйхат |
103,092 (196-ўрин) |
| • Зичлик | 127/км2 |
| ЙИМ (ХҚТ) | 2005-йил рўйхати |
• Бутун |
АҚШ$79 мил. (221-ўрин) |
• Жон бошига |
АҚШ$766 |
| Пул бирлиги | ААҚШтралиан Доллар (АУД) |
| Қисқартма | КР |
| Телефон префикси | 686 |
| Интернет домени | .ки |
|
| |
Оролларнинг тарқалиши экватор ва 180-меридиан бўйлаб жойлашган бўлиб, Кирибати бир вақтнинг ўзида барча тўрт ярим шарда: Шимолий, Жанубий, Ғарбий ва Шарқий яримшарда жойлашган дунёдаги ягона давлатга айлантиради. Халқаро сана чизиғи Кирибати бўйлаб ўтади ва шарққа томон бурилиб, деярли 150 ° Вт га этади. Бу Кирибатининг энг шарқий оролларини, Гавайининг жанубидаги жанубий Лине оролларини Гилберт ороллари билан бир кунга олиб келади ва уларни Ердаги энг илғор вақт минтақасига жойлаштиради: УТC+14 .
Кирибати Бирлашган Қиролликдан мустақилликка эришди ва 1979-йилда суверен давлатга айланди. Пойтахт Жанубий Тарава ҳозир энг кўп аҳоли яшайдиган ҳудуд бўлиб, бир қатор йўлаклар билан боғланган бир қанча ороллардан иборат . Булар Тарава атоллининг қарийб ярмини ташкил қилади . Мустақилликка эришгунга қадар мамлакат фосфат экспорт қилган, аммо бу конлар энди яроқсиз. Балиқчилик ва копра экспорти иқтисодиётнинг катта қисмини бошқаради. Кирибати дунёдаги энг кам ривожланган мамлакатлардан бири бўлиб, иқтисодиёти халқаро ёрдамга жуда боғлиқ.
Кирибати Тинч океани ҳамжамияти , Миллатлар ҳамдўстлиги , Халқаро валюта жамғармаси, Жаҳон банки ва Африка, Кариб ҳавзаси ва Тинч океани давлатлари ташкилотининг аъзоси бўлиб , 1999-йилда Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг тўлақонли аъзоси бўлган. Орол давлати сифатида ороллар иқлим ўзгаришига қарши ҳимоясиз ва цунами. Кичик Орол Давлатлари Алянси аъзоси сифатида иқлим ўзгаришига қарши курашиш унинг халқаро сиёсатининг марказий қисми бўлиб келган.
Давлат тузуми
Кирибати – республика. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстликка киради. Амалдаги конституцияси 1979-йилда қабул қилинган. Давлат ва ҳукумат бошлиғи президент (1994-йил октабрдан Тебураро Тито). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Мажлис палатаси (парламент) амалга оширади. Парламент депутатлари аҳоли томонидан 4 йил муддатга сайланади. Ижрочи ҳокимиятни президент бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати
Ороллар маржонлардан ҳосил бўлган. Иқлими – экваториал, иссиқ ва сернам. Баъзи жанубий оролларда қурғоқчилик ҳам бўлиб туради. Ўртача ойлик температура 24°—31 °C. Табиий ўсимликлари – асосан, буталар.
Аҳолиси
Аҳолисининг аксарияти, асосан, микронезиялик кирибатилар (96%); тувалуанлар, банабанлар ҳам яшайди. Расмий тили – инглиз тили, бирок, барча аҳоли тўнгару (кирибати) тилида сўзлашади. Диндорлар – христианлар ташкил этади.
Кирибати аҳолиси (2025 ва тарихий)
| Йил | Аҳоли | Йиллик%
ўзгариш |
Йиллик
ўзгариш |
Мигрантлар (аниқ) | Ўртача ёш | Фертиллик даражаси | Зичлик (П/Км²) | Урбан
Поп % |
Шаҳар аҳолиси | Жаҳон попининг мамлакат улуши | Дунё аҳолиси | Кирибати
глобал рейтинги |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2025 | 136 488 | 1,46% | 1970 | −462 | 22.9 | 3.09 | 169 | 57,3% | 78,192 | 0,00% | 8 231 613 070 | 192 |
| 2024-йил | 134,518 | 1,50% | 1988 | −471 | 22.8 | 3.12 | 166 | 56,6% | 76,183 | 0,00% | 8 161 972 572 | 192 |
| 2023 йил | 132 530 | 1,58% | 2061 | −485 | 22.7 | 3.15 | 164 | 56,0% | 74,160 | 0,00% | 8 091 734 930 | 192 |
| 2022 | 130 469 | 1,63% | 2092 | −395 | 22.5 | 3.18 | 161 | 55,3% | 72,129 | 0,00% | 8 021 407 192 | 192 |
| 2020 | 126 099 | 1,76% | 2178 | 0 | 22.2 | 3.25 | 156 | 54,0% | 68 069 | 0,00% | 7 887 001 292 | 192 |
| 2015 йил | 116 815 | 1,45% | 1622 | −1022 | 21.3 | 3.44 | 144 | 49,7% | 58 024 | 0,00% | 7 470 491 872 | 192 |
| 2010 йил | 108 704 | 2,09% | 2134 | −456 | 20.3 | 3.90 | 134 | 44,8% | 48 647 | 0,00% | 7 021 732 148 | 194 |
| 2005 йил | 98 035 | 2,04% | 1884 | −226 | 19.5 | 3.76 | 121 | 41,0% | 40 209 | 0,00% | 6 586 970 132 | 197 |
| 2000 | 88 613 | 1,75% | 1476 | −629 | 18.7 | 4.07 | 109 | 40,9% | 36 259 | 0,00% | 6 171 702 993 | 198 |
| 1995 йил | 81 234 | 1,65% | 1276 | −928 | 18.7 | 4.42 | 100 | 34,8% | 28 301 | 0,00% | 5 758 878 982 | 197 |
| 1990 йил | 74 855 | 2,40% | 1672 | −441 | 19.2 | 4.67 | 92 | 33,8% | 25 335 | 0,00% | 5 327 803 110 | 197 |
| 1985 йил | 66 496 | 1,69% | 1070 | −419 | 18.6 | 4.91 | 82 | 32,3% | 21 467 | 0,00% | 4 868 943 465 | 198 |
| 1980 йил | 61,148 | 0,05% | 32 | −610 | 17.5 | 4.96 | 75 | 31,3% | 19,157 | 0,00% | 4 447 606 236 | 201 |
| 1975 йил | 60 987 | 1,18% | 695 | −1706 | 16.7 | 5.02 | 75 | 26,8% | 16 334 | 0,00% | 4 070 735 277 | 198 |
| 1970 йил | 57 510 | 1,48% | 814 | −233 | 16.4 | 5.71 | 71 | 21,4% | 12 328 | 0,00% | 3 694 683 794 | 198 |
| 1965 йил | 53 439 | 2,53% | 1256 | 0 | 16.8 | 6.26 | 66 | 17,1% | 9117 | 0,00% | 3 334 533 703 | 196 |
| 1960 йил | 47,157 | 2,32% | 1023 | 0 | 17.7 | 6.44 | 58 | 14,2% | 6 717 | 0,00% | 3 015 470 894 | 196 |
| 1955 йил | 42 041 | 2,12% | 839[1] |
Кирибати аҳолисининг прогнози
| Йил | Аҳоли | Йиллик%
ўзгариш |
Йиллик
ўзгариш |
Мигрантлар (аниқ) | Ўртача ёш | Фертиллик даражаси | Зичлик (П/Км²) | Урбан
Поп % |
Шаҳар аҳолиси | Жаҳон попининг мамлакат улуши | Дунё аҳолиси | Кирибати
глобал рейтинги |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2030-йил | 146,126 | 1,37% | 1928 | −426 | 23.3 | 2.94 | 180 | 60,2% | 87 993 | 0,00% | 8 569 124 911 | 192 |
| 2035-йил | 155 440 | 1,24% | 1863 | −430 | 24.2 | 2.81 | 192 | 62,6% | 97 362 | 0,00% | 8 885 210 181 | 192 |
| 2040-йил | 164,700 | 1,16% | 1852 | −452 | 25.4 | 2.69 | 203 | 64,7% | 106 577 | 0,00% | 9,177,190,203 | 192 |
| 2045-йил | 173 813 | 1,08% | 1823 | −353 | 26.5 | 2.58 | 215 | 66,7% | 116 003 | 0,00% | 9 439 639 668 | 192 |
| 2050-йил | 182 621 | 0,99% | 1762 | 27.6 | 2.48 | 225 | 68,8% | 125 666 | 0,00% | 9 664 378 587 | 190[1] |
Кирибати демографияси
Кутиш муддати
66,60 йил
• (туғилишдаги ўртача умр кўриш, ҳар иккала жинс)
• Жинс ва тарихий жадвал бўйича кўриш
Гўдаклар ўлими
42.6
• (1000 тирик туғилган чақалоқлар ўлими)
• 5 ёшгача бўлган ўлимлар
54,0
• (1000 тирик туғилган чақалоққа)
Тарихи
Кирибати ҳудуди (Гилберт ороллари) ни испанлар 1606-йилда ўзлаштира бошлаган. ХВИИИ асрнинг 60–80-йилларида оролларни инглизлардан Д. Байрон, Д. Гилберт ва Д. Маршалл тадқиқ қилди. Рус ден-гизчиси А. Крузенштерн оролларга Гилберт номини берди (инглизча Гилберт номини микронезлар Кирибати тарзида талаффуз қиладилар). 1892—1915-йилларда Кирибати Тувалу (Эллис ороллари) билан бирга Буюк Британия протектората, сўнгра мустамлакаси бўлган. Иккинчи жаҳон уруши йилларида Япония босиб олди (1941—1943 йилларда). Урушдан кейин яна инглизлар ҳукмронлиги тикланди. Аҳолининг сиёсий ҳуқуклар ва мустақиллик йўлидаги кўраши Британия маъмурларини Кирибати мустамлака бошқаруви тизимини бир неча бор ислоҳ қилишга мажбур этди. 1972-йилга қадар ороллар Ғарбий Океаниядаги инглиз олий комиссари (резидент-комиссар) томонидан бошқарилди, сўнгра мустамлака губернатори лавозими жорий этилди. 1975-йилда Эллис ороллари Кирибатидан ажралиб чиқди. 1977-йил 1-январда Кирибатига ички ўзўзини бошқариш хуқуқи берилди. 1979-йил 12-июлда мустақиллик эълон қилинди. Кирибати 1999-йилдан БМТ аъзоси. Миллий байрами – 12-июл – Мустақиллик куни (1979).
Сиёсий партияси ва касаба уюшмаси
Миллий тараққийпарвар партия ҳисобланади. Кирибати Касаба уюшмалари конгресси, 1982-йил ташкил этилган ва 12 тармоқ касаба уюшмаларини бирлаштиради.
Иқтисодиёт
Иқтисодиётининг асоси – қишлоқ хўжалиги ташкил этади. Кокос палмаси, таро, банан, нон дарахти ўсади. Мева ва сабзавот етиштирилади. Балиқчилик ривожланган. Саноати майда ҳунармандчилик корхоналаридан иборат; улар кокос ёғи, мебел, эсдалик совғалари ишлаб чиқаради, балик, тўзлайди. Оролларга йилига 1,5 минг сайёҳ келиб кетади. Тарава атоллида денгиз порти бор. Автомобил йўллари узунлиги – 640 км (Таравада). Экспорт тушумларининг 75% копра (кокос ёнғоғининг мағзи) сотишдан олинади. Четдан озиқ-овқат, ёқилғи, саноат моллари, транспорт воситалари сотиб олинади.
Ташқи савдо
Савдо-сотиқдаги асосий мижозлари: Австралия, Янги Зеландия, Буюк Британия, Япония. Пул бирлиги – австралия доллари.
Маорифи
Таравада технология институти, педагогика коллежи ва денгизчилик мактаби бор. Инглиз ва кирибати тилларида „Те Уекера“ ҳафталик газ. ва маҳаллий тилда „Те Итон ни Кирибати“ ҳамда „Те Каотан те Ота“ ойномалари нашр этилади. Кирибати радиоси (1954-йилдан) ва телевидениеси мавжуд[2].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Манба: Wорлдометер (www.Wорлдометерс.инфо) Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Иқтисодий ва ижтимоий масалалар департаменти, Аҳолишунослик бўлими томонидан маълумотларни ишлаб чиқиш. Жаҳон аҳолисининг истиқболлари: 2024 йилги қайта кўриб чиқиш . (Ўрта туғилиш варианти).
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |