Kiston Qora sulton: Versiyalar orasidagi farq
UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi | Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | ||
# | '''Kistin Qora sulton''' ({{Lang-uz|Kiston Qora sulton / Kistin Qaro sulton}}; [[XV asr]] — [[1544]]) — [[Oʻzbeklar|oʻzbek]] [[shayboniylar]] sulolasi vakili{{Oʻtishga|#Происхождение|1}}, <nowiki>XVI</nowiki> asrning 20-yillarida [[Balx xonligi]]ga asos solgan va uning birinchi xoni (1526—1544){{Oʻtishga|#Политическая и военная деятельность|1}}. | ||
Kistin Qora sulton diplomatik qadamlar tashladi va [[Boburiylar davlati|Moʻgʻullar imperiyasi]] va [[Safaviylar davlati]] bilan tinch, yaxshi qoʻshnichilik munosabatlarini oʻrnatishga harakat qildi{{Oʻtishga|#Внешняя политика|1}}. | |||
== Kelib chiqishi == | |||
Kistin Qora sulton Shiboniy [[Jonibek sulton]]ning ikkinchi oʻgʻli boʻlib, [[Oʻzbek ulusi|Oʻzbek xonligi]] asoschisi [[Abulxayrxon (Oʻzbek ulusi)|Abulxayrxon]]{{sfn|Ахмедов|1982|p=79}}{{sfn|НЭУ: Кистон Қора султон|2000—2005|p=417—418}} avlodidan edi. Uning nasabnomasi shunday edi<ref>{{veb manbasi|title=Потомки Ибрагима. Абу-л-Хайр|url=http://hrono.ru/geneal/mongoly/geanl_tt_22.php|website=Hrono.ru|accessdate=2019-08-22|deadlink=no|archive-date=2019-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810230356/http://www.hrono.ru/geneal/mongoly/geanl_tt_22.php}}</ref><ref>{{veb manbasi|title=Потомоки Шейбана|url=http://hrono.ru/geneal/mongoly/geanl_chx_11.php|website=Hrono.ru|accessdate=2019-08-22|deadlink=no|archive-date=2019-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190901135306/http://hrono.ru/geneal/mongoly/geanl_chx_11.php}}</ref><ref>{{veb manbasi|title=Род Чингисхана (таблица I)|url=http://hrono.ru/geneal/mongoly/geanl_ch_2.php|website=Hrono.ru|accessdate=2019-08-22|deadlink=no|archive-date=2019-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824191304/http://www.hrono.ru/geneal/mongoly/geanl_ch_2.php}}</ref>. | |||
== Siyosiy va harbiy faoliyati == | |||
[[Shayboniylar]] va [[ashtarxoniylar]]ning nominal jihatdan [[Buxoro xonligi]]ga qaram boʻlgan yarim mustaqil Balx merosi oʻz vaqtida ''Balx xonligi'', ''Balx podsholigi'', ''Balx davlati'' sifatida tanilgan va nafaqat [[Oʻrta Osiyo|Markaziy Oʻzbekiston]] tarixida sezilarli iz qoldirgan. [[Oʻrta Osiyo|Osiyo]], balki unga tutash Sharq mamlakatlari — [[Eron]], [[Afgʻoniston]] va [[Hindiston]]{{sfn|Ахмедов|1982|с=3}}. Davlatning siyosiy markazi [[Balx]] shahri boʻlib, undan oldin [[Amir Temur]] va [[temuriylar]] davrida katta merosning markazi boʻlgan{{sfn|Ахмедов|1982|с=236}}. | |||
Balx xonligiga XVI asrning 20-yillarida Kiston Qora sulton{{sfn|НЭУ: Кистон Қора султон|2000—2005|p=417—418}} asos solgan. Bunga nafaqat aholi ommasi, balki mahalliy feodal zodagonlar orasida ham [[Safaviylar]] tuzumidan norozilikning kuchayishi, [[Safaviylar davlati]]ning o‘zida ham o‘zaro nizolarning kuchayishi maʼlum darajada yordam berdi. Bu vaqtda Balx xonligi kichik hududni egallagan. Balx viloyatidan tashqari uning tarkibiga [[Aqcha (Afgʻoniston)|Axcha]], [[Shibirgʻon|Shebirgʻon]], [[Maymana|Meymene]], [[Taloqan (Afg'oniston)|Chechektu]], [[Бала-мургаб|Balomurgʻob]], [[Khulm Daryosi|Xulm]], [[Qunduz (shahar)|Qunduz]] va [[Toxariston]]ning boshqa tumanlari kirgan, [[Badaxshon]] bilan birga temuriylar tasarrufida qolgan: birinchi [[Humoyun]], va keyin 1527-yildan Mirzo [[Сулайман-шах|Sulaymonshoh]] va uning avlodlari. [[Hazarejat|Xazarajot]] va [[Gʻarchiston|Garchistonning]] keng togʻli hududlari oʻz mustaqilligini saqlab qolishga muvaffaq boʻldi, bu yerda mahalliy zodagonlar hukmronlik qildi{{sfn|Ахмедов|1982|с=236}}. | |||
1526-yil 2-iyulda Kistin Qora sulton [[Balx]] va uning viloyatini egallab oldi{{sfn|Ахмедов|1982|с=183}}. [[Bobur]]ga tobe boʻlgan hozirgi Shimoliy va Markaziy [[Afgʻoniston]]ning boshqa hududlari ham uning qoʻliga oʻtgan. Shu bilan birga Shayboniylar [[Aibak|Oybak]], [[Хуррам|Xurram]], [[Сарбаг|Sarbag]] va [[Гури (город)|Gʻuri]] tumanlarini ham egallab oldilar{{sfn|Ахмедов|1982|с=80}}. Oʻsha davrdan boshlab Balx [[Buxoro xonligi]], [[Shayboniylar davlati|Shayboniylar]], soʻngra ularning oʻrnini bosgan [[Ashtarxoniylar]] davlati tarkibida mustahkam oʻrnashib oldi. Keyinchalik qoʻshib olingan Toxariston, Badaxshon, hozirgi Markaziy Afgʻonistonning togʻli hududlari hamda [[Qashqadaryo (daryo)|Qashqadaryo]] va [[Koʻlob]] vodiylari bilan u oʻziga xos taqdirni yaratdi{{sfn|Ахмедов|1982|с=79}}. | |||
Kistin Qora sulton 1526-yildan 1544 yilgacha Balxda oʻn sakkiz yilga yaqin hukmronlik qildi. Uning hukmronligi qanday oʻtganini, hozirgi [[Janubiy Turkiston|Shimoliy Afgʻonistonning]] qaysi hududlarida uning hokimiyati kengayganini aniqlash mumkin emas. Kistin Qora-Sulton davriga oid manbalarda keltirilgan arzimas maʼlumotlarga koʻra, tarixchilar 1526 yilda Shayboniylar hozirgi Shimoliy Afgʻonistonning [[Murgʻob|Murgʻob daryosidan]] tortib, [[Amudaryo]]ning barcha qirgʻoqboʻyi hududlarida oʻz hokimiyatini oʻrnatishga muvaffaq boʻlgan, deb hisoblaydilar. gʻarbda, sharqda [[Koʻkcha|Koʻkcha daryosining]] ogʻzigacha. Janubda Kistin Qora-Sulton mulklarining chegaralari taxminan [[Qunduz|Surxob daryosining]] oʻrta oqimi boʻylab oʻtgan. Oʻsha davrda Qunduz va [[Taloqan (Afg'oniston)|Talqon]] viloyatlari hamon Boburga qaram edi va ularni boshqarish [[Qandahor]] va Badaxshon kabi ulkan mablagʻ va saʼy-harakatlar evaziga amalga oshirilar edi{{sfn|Ахмедов|1982|с=79—80}}. | |||
Kistin Qora-Sulton hukmronligining dastlabki yillari oʻsha paytda Boburning [[Kobul (shahar)|Qobul mulkida]] oʻtirgan Humoyun va Badaxshon hukmdori Sulaymonshoh bilan kurashda oʻtdi{{sfn|НЭУ: Кистон Қора султон|2000—2005|p=417—418}}. Humoyun chegara [[bek]]lari Balx viloyatlarini tez-tez talon-taroj qilganlar, bu esa tez-tez qurolli toʻqnashuvlarga sabab boʻlgan{{sfn|Ахмедов|1982|с=81}}. | |||
== Humoyunning Balxga bosqinlari == | |||
Shayboniylar [[Qizilboshlilar|qizilboshlar]] tomonidan mag‘lubiyatga uchragan [[Jom jangi]]dan so‘ng Humoyun katta qo‘shin bilan Amudaryo qirg‘oqlariga yurish qildi, bu haqda Bobur 1529-yil 13-fevralda xabar qiladi. Ular [[Termiz]], [[Hisor (Tojikiston)|Hisor]] va [[Qubodiyon]]ni egallashga muvaffaq boʻldilar. Ushbu kampaniyaning keyingi taqdiri nomaʼlum. B. A. Ahmedovning fikricha, " ''u muvaffaqiyatga erisha olmadi, boshqa natijada Bobur, albatta, [[Koʻchkunchixon|Kuchkunjixon]] va Kistin Qora-Sulton elchilari bilan marosimda turmas edi'' "{{sfn|Ахмедов|1982|p=183}}. | |||
1529 yil mart oyida Humoyun yana Amudaryoning o‘ng qirg‘og‘iga bostirib kirdi. Ular Shayboniylar va [[Boburiylar]] oʻrtasida urushga olib kelishi mumkin boʻlgan Termiz hukmdori Shayboniy [[Мехди-султан|Mehdi-sulton]] [[Турсун Мухаммад-султан|Tursun Muhammad-sultonning]] oʻgʻli Qubodiyonni egallab oldilar. B. A. Ahmedovning fikricha, " ''ehtimol, Boburning Humoyunni Kobuldan rad etishi va uni suveren meros deb eʼlon qilishi shu bilan izohlansa kerak'' "{{sfn|Ахмедов|1982|с=68}}{{sfn|Ахмедов|1982|с=81}}. | |||
== Ubaydullaxonning Xurosonga qilgan yurishlarida qatnashishi == | |||
Kistin Qora-Sulton va Balx qoʻshini [[Ubaydullaxon]]ning 1528 va 1531 yillarda [[Xuroson (tarixiy viloyat)|Xurosonga]] qarshi beshinchi va oltinchi yurishlarida qatnashdi{{sfn|НЭУ: Кистон Қора султон|2000—2005|p=417—418}}. Oxirgi yurishda Ubaydullaxon va Kistin Qora-Sulton [[Hirot]]ni qamal qilib, boshqa sulton va amirlarni boshqa hududlarga — [[Mashhad]], [[Sabzevar|Sebzevar]], [[Бистам|Bistomga]] yubordilar. [[Shoh]] [[Tahmosb I|Tahmasp I]] (1524-1576) o‘shanda [[Ozarbayjon]]da bo‘lib, Xuroson [[Beylerbey|beglerbeyi]] Bahrom Mirzoga yordam bera olmadi. Shayboniylar bundan unumli foydalanib, yuqorida tilga olingan hududlarni egallab olishdi, ammo Hirotni egallashga ulgurmadilar. Qamalda qolgan oʻn sakkiz oy ochlik va mahrumlikka qaramay, Shayboniylar hujumiga qarshi kurashdi. Ubaydullaxon va boshqalardan yashirincha ularni Kistin Qora-Sulton qo‘llab-quvvatlab, tunda qo‘y va ot jo‘natib turdi. Kistin Qora-Sulton, tarixchilarning fikriga koʻra, ehtimol Ubaydullaxonning kuchayishidan qoʻrqib, uning merosi mustaqilligini himoya qilishga intilgan{{sfn|Ахмедов|1982|с=195}}. | |||
== Balx merosini Sulaymonshohdan himoya qilish == | |||
Sulaymonshoh ayniqsa Balxni jiddiy tashvishga soldi. 1536 yil avgust oyi oʻrtalarida u Balx merosiga bostirib kirdi va shu yilning 5 sentyabrida Balxning oʻzini egallab oldi. Kistin Qora-Sulton Amudaryoning oʻng qirgʻogʻiga haydab chiqarildi. Biroq Sulaymonshoh uzoq vaqt chiday olmadi va tarixchilarning yozishicha, ikki-uch oy ichida Ubaydullaxon{{sfn|Ахмедов|1982|с=81}} yordamida Kistin Qora-Sulton tomonidan u yerdan haydab yuboriladi. | |||
== Buxoro xonligi poytaxtini egallashga urinish == | |||
Sulaymonshoh hujumlaridan achchiq saboq olgan Kistin Qora-Sulton Balx shahar istehkomlarini tiklashga kirishdi. 1539-1540 yillarda shaharning ichki qal’asini tikladi. Ko‘p o‘tmay Kistin Qora-Sultonning mavqei shu qadar kuchaydiki, 1541-yil yozida Ubaydullaxon 1540-yil 17-martda vafot etganidan keyin [[Movarounnahr|Moveronnahrda]] yuzaga kelgan siyosiy notinchlikdan foydalanib, u hatto [[Buxoro]]ni [[Burhon sulton|Burxon-Sultondan]] tortib olishga ham urindi. . Biroq, ish tinchlik bilan tugadi va 1541 yilda [[Могул-ханум|Moʻgʻul-xonimni]] oʻziga xotini qilib, Kistin Qora-Sulton oʻz merosiga qaytdi{{sfn|Ахмедов|1982|с=81}}{{sfn|НЭУ: Кистон Қора султон|2000—2005|p=417—418}}.. | |||
== Balxdagi qoʻzgʻolonning bostirilishi == | |||
1543-yilda Balxda shaharning quyi tabaqalari oʻrtasida gʻalayon koʻtarilib, ularga harbiylar — [[sipohiy]]lar ham qoʻshildi{{sfn|Ахмедов|1982|с=81}}{{sfn|НЭУ: Кистон Қора султон|2000—2005|p=417—418}}. Bu yerda esa aholi harakatiga saroy elitasining vakillari: [[Mavlono]] Husayn, Abdarrahim va Mavlono Abulxayrlar boshchilik qilganlar. Anonim tarixchi va Said Rakimning yozishicha, isyonchilar shahardagi bir qancha binolarni, boylar va muhtaramlarning uylarini vayron qilgan, shaharning o‘zida ham, uning atrofidagi qishloqlarda ham talon-taroj qilgan. Bu qoʻzgʻolon boshqa joylarda dehqonlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanmadi va tez orada bostirildi, rahbarlar jazolandi. Qoʻzgʻolonga nima sabab boʻlgan, uni mavjud manbalardan aniqlash mumkin emas{{sfn|Ахмедов|1982|с=179}}. | |||
== Oilasi == | |||
1543-yilda Balxda shaharning quyi tabaqalari oʻrtasida gʻalayon koʻtarilib, ularga harbiylar — [[sipohiy]]lar ham qoʻshildi {{Sfn|Ахмедов|1982}} {{Sfn|НЭУ: Кистон Қора султон|2000—2005}} . Bu yerda esa aholi harakatiga saroy elitasining vakillari: [[Mavlono]] Husayn, Abdarrahim va Mavlono Abulxayrlar boshchilik qilganlar. Anonim tarixchi va Said Rakimning yozishicha, isyonchilar shahardagi bir qancha binolarni, boylar va muhtaramlarning uylarini vayron qilgan, shaharning o‘zida ham, uning atrofidagi qishloqlarda ham talon-taroj qilgan. Bu qoʻzgʻolon boshqa joylarda dehqonlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanmadi va tez orada bostirildi, rahbarlar jazolandi. Qoʻzgʻolonga nima sabab boʻlgan, uni mavjud manbalardan aniqlash mumkin emas{{sfn|НЭУ: Кистон Қора султон|2000—2005|p=417—418}}. | |||
Kistan-Qora-Sultonning ikki oʻgʻli bor edi: [[Qilich Qora-Sulton]] va Joni Qora-Sulton{{sfn|Ахмедов|1982|с=81}}. | |||
Qilich Qora-Sulton 1544-1545 yillarda otasi vafotidan keyin Balx merosini boshqargan va 1552-1555 yillarda [[Qarshi]] hokimi lavozimida ishlagan{{sfn|Ахмедов|1982|с=68}}. | |||
== Oʻlimi == | |||
Kistin Qora sulton 1544-yil 8-oktabrda vafot etgach, Balxdagi hokimiyat uning voyaga yetmagan oʻgʻli va vorisi Qilich Qora sulton qoʻliga oʻtdi va u ikki yilga yaqin hukmronlik qildi{{sfn|Ахмедов|1982|p=81}}{{sfn|Давидович|1992|p=121}} | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar|2}} | |||
== Adabiyotlar == | |||
* Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref> | |||
{{OʻzME}} | |||
{{chala}} | |||
[[Turkum:Shayboniylar]] | |||
[[Turkum:Buxoro xonligi kishilari]] | |||
[[Turkum:Balx xonlari]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
Kistin Qora sulton (oʻzbekcha: Kiston Qora sulton / Kistin Qaro sulton; XV asr — 1544) — oʻzbek shayboniylar sulolasi vakili, XVI asrning 20-yillarida Balx xonligiga asos solgan va uning birinchi xoni (1526—1544).
Kistin Qora sulton diplomatik qadamlar tashladi va Moʻgʻullar imperiyasi va Safaviylar davlati bilan tinch, yaxshi qoʻshnichilik munosabatlarini oʻrnatishga harakat qildi.
Kelib chiqishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Kistin Qora sulton Shiboniy Jonibek sultonning ikkinchi oʻgʻli boʻlib, Oʻzbek xonligi asoschisi Abulxayrxon[1][2] avlodidan edi. Uning nasabnomasi shunday edi[3][4][5].
Siyosiy va harbiy faoliyati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Shayboniylar va ashtarxoniylarning nominal jihatdan Buxoro xonligiga qaram boʻlgan yarim mustaqil Balx merosi oʻz vaqtida Balx xonligi, Balx podsholigi, Balx davlati sifatida tanilgan va nafaqat Markaziy Oʻzbekiston tarixida sezilarli iz qoldirgan. Osiyo, balki unga tutash Sharq mamlakatlari — Eron, Afgʻoniston va Hindiston[6]. Davlatning siyosiy markazi Balx shahri boʻlib, undan oldin Amir Temur va temuriylar davrida katta merosning markazi boʻlgan[6].
Balx xonligiga XVI asrning 20-yillarida Kiston Qora sulton[2] asos solgan. Bunga nafaqat aholi ommasi, balki mahalliy feodal zodagonlar orasida ham Safaviylar tuzumidan norozilikning kuchayishi, Safaviylar davlatining o‘zida ham o‘zaro nizolarning kuchayishi maʼlum darajada yordam berdi. Bu vaqtda Balx xonligi kichik hududni egallagan. Balx viloyatidan tashqari uning tarkibiga Axcha, Shebirgʻon, Meymene, Chechektu, Balomurgʻob, Xulm, Qunduz va Toxaristonning boshqa tumanlari kirgan, Badaxshon bilan birga temuriylar tasarrufida qolgan: birinchi Humoyun, va keyin 1527-yildan Mirzo Sulaymonshoh va uning avlodlari. Xazarajot va Garchistonning keng togʻli hududlari oʻz mustaqilligini saqlab qolishga muvaffaq boʻldi, bu yerda mahalliy zodagonlar hukmronlik qildi[6].
1526-yil 2-iyulda Kistin Qora sulton Balx va uning viloyatini egallab oldi[6]. Boburga tobe boʻlgan hozirgi Shimoliy va Markaziy Afgʻonistonning boshqa hududlari ham uning qoʻliga oʻtgan. Shu bilan birga Shayboniylar Oybak, Xurram, Sarbag va Gʻuri tumanlarini ham egallab oldilar[6]. Oʻsha davrdan boshlab Balx Buxoro xonligi, Shayboniylar, soʻngra ularning oʻrnini bosgan Ashtarxoniylar davlati tarkibida mustahkam oʻrnashib oldi. Keyinchalik qoʻshib olingan Toxariston, Badaxshon, hozirgi Markaziy Afgʻonistonning togʻli hududlari hamda Qashqadaryo va Koʻlob vodiylari bilan u oʻziga xos taqdirni yaratdi[6]. Kistin Qora sulton 1526-yildan 1544 yilgacha Balxda oʻn sakkiz yilga yaqin hukmronlik qildi. Uning hukmronligi qanday oʻtganini, hozirgi Shimoliy Afgʻonistonning qaysi hududlarida uning hokimiyati kengayganini aniqlash mumkin emas. Kistin Qora-Sulton davriga oid manbalarda keltirilgan arzimas maʼlumotlarga koʻra, tarixchilar 1526 yilda Shayboniylar hozirgi Shimoliy Afgʻonistonning Murgʻob daryosidan tortib, Amudaryoning barcha qirgʻoqboʻyi hududlarida oʻz hokimiyatini oʻrnatishga muvaffaq boʻlgan, deb hisoblaydilar. gʻarbda, sharqda Koʻkcha daryosining ogʻzigacha. Janubda Kistin Qora-Sulton mulklarining chegaralari taxminan Surxob daryosining oʻrta oqimi boʻylab oʻtgan. Oʻsha davrda Qunduz va Talqon viloyatlari hamon Boburga qaram edi va ularni boshqarish Qandahor va Badaxshon kabi ulkan mablagʻ va saʼy-harakatlar evaziga amalga oshirilar edi[6].
Kistin Qora-Sulton hukmronligining dastlabki yillari oʻsha paytda Boburning Qobul mulkida oʻtirgan Humoyun va Badaxshon hukmdori Sulaymonshoh bilan kurashda oʻtdi[2]. Humoyun chegara beklari Balx viloyatlarini tez-tez talon-taroj qilganlar, bu esa tez-tez qurolli toʻqnashuvlarga sabab boʻlgan[6].
Humoyunning Balxga bosqinlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Shayboniylar qizilboshlar tomonidan mag‘lubiyatga uchragan Jom jangidan so‘ng Humoyun katta qo‘shin bilan Amudaryo qirg‘oqlariga yurish qildi, bu haqda Bobur 1529-yil 13-fevralda xabar qiladi. Ular Termiz, Hisor va Qubodiyonni egallashga muvaffaq boʻldilar. Ushbu kampaniyaning keyingi taqdiri nomaʼlum. B. A. Ahmedovning fikricha, " u muvaffaqiyatga erisha olmadi, boshqa natijada Bobur, albatta, Kuchkunjixon va Kistin Qora-Sulton elchilari bilan marosimda turmas edi "[7].
1529 yil mart oyida Humoyun yana Amudaryoning o‘ng qirg‘og‘iga bostirib kirdi. Ular Shayboniylar va Boburiylar oʻrtasida urushga olib kelishi mumkin boʻlgan Termiz hukmdori Shayboniy Mehdi-sulton Tursun Muhammad-sultonning oʻgʻli Qubodiyonni egallab oldilar. B. A. Ahmedovning fikricha, " ehtimol, Boburning Humoyunni Kobuldan rad etishi va uni suveren meros deb eʼlon qilishi shu bilan izohlansa kerak "[6][6].
Ubaydullaxonning Xurosonga qilgan yurishlarida qatnashishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Kistin Qora-Sulton va Balx qoʻshini Ubaydullaxonning 1528 va 1531 yillarda Xurosonga qarshi beshinchi va oltinchi yurishlarida qatnashdi[2]. Oxirgi yurishda Ubaydullaxon va Kistin Qora-Sulton Hirotni qamal qilib, boshqa sulton va amirlarni boshqa hududlarga — Mashhad, Sebzevar, Bistomga yubordilar. Shoh Tahmasp I (1524-1576) o‘shanda Ozarbayjonda bo‘lib, Xuroson beglerbeyi Bahrom Mirzoga yordam bera olmadi. Shayboniylar bundan unumli foydalanib, yuqorida tilga olingan hududlarni egallab olishdi, ammo Hirotni egallashga ulgurmadilar. Qamalda qolgan oʻn sakkiz oy ochlik va mahrumlikka qaramay, Shayboniylar hujumiga qarshi kurashdi. Ubaydullaxon va boshqalardan yashirincha ularni Kistin Qora-Sulton qo‘llab-quvvatlab, tunda qo‘y va ot jo‘natib turdi. Kistin Qora-Sulton, tarixchilarning fikriga koʻra, ehtimol Ubaydullaxonning kuchayishidan qoʻrqib, uning merosi mustaqilligini himoya qilishga intilgan[6].
Balx merosini Sulaymonshohdan himoya qilish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Sulaymonshoh ayniqsa Balxni jiddiy tashvishga soldi. 1536 yil avgust oyi oʻrtalarida u Balx merosiga bostirib kirdi va shu yilning 5 sentyabrida Balxning oʻzini egallab oldi. Kistin Qora-Sulton Amudaryoning oʻng qirgʻogʻiga haydab chiqarildi. Biroq Sulaymonshoh uzoq vaqt chiday olmadi va tarixchilarning yozishicha, ikki-uch oy ichida Ubaydullaxon[6] yordamida Kistin Qora-Sulton tomonidan u yerdan haydab yuboriladi.
Buxoro xonligi poytaxtini egallashga urinish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Sulaymonshoh hujumlaridan achchiq saboq olgan Kistin Qora-Sulton Balx shahar istehkomlarini tiklashga kirishdi. 1539-1540 yillarda shaharning ichki qal’asini tikladi. Ko‘p o‘tmay Kistin Qora-Sultonning mavqei shu qadar kuchaydiki, 1541-yil yozida Ubaydullaxon 1540-yil 17-martda vafot etganidan keyin Moveronnahrda yuzaga kelgan siyosiy notinchlikdan foydalanib, u hatto Buxoroni Burxon-Sultondan tortib olishga ham urindi. . Biroq, ish tinchlik bilan tugadi va 1541 yilda Moʻgʻul-xonimni oʻziga xotini qilib, Kistin Qora-Sulton oʻz merosiga qaytdi[6][2]..
Balxdagi qoʻzgʻolonning bostirilishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]1543-yilda Balxda shaharning quyi tabaqalari oʻrtasida gʻalayon koʻtarilib, ularga harbiylar — sipohiylar ham qoʻshildi[6][2]. Bu yerda esa aholi harakatiga saroy elitasining vakillari: Mavlono Husayn, Abdarrahim va Mavlono Abulxayrlar boshchilik qilganlar. Anonim tarixchi va Said Rakimning yozishicha, isyonchilar shahardagi bir qancha binolarni, boylar va muhtaramlarning uylarini vayron qilgan, shaharning o‘zida ham, uning atrofidagi qishloqlarda ham talon-taroj qilgan. Bu qoʻzgʻolon boshqa joylarda dehqonlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanmadi va tez orada bostirildi, rahbarlar jazolandi. Qoʻzgʻolonga nima sabab boʻlgan, uni mavjud manbalardan aniqlash mumkin emas[6].
Oilasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]1543-yilda Balxda shaharning quyi tabaqalari oʻrtasida gʻalayon koʻtarilib, ularga harbiylar — sipohiylar ham qoʻshildi [6] [8] . Bu yerda esa aholi harakatiga saroy elitasining vakillari: Mavlono Husayn, Abdarrahim va Mavlono Abulxayrlar boshchilik qilganlar. Anonim tarixchi va Said Rakimning yozishicha, isyonchilar shahardagi bir qancha binolarni, boylar va muhtaramlarning uylarini vayron qilgan, shaharning o‘zida ham, uning atrofidagi qishloqlarda ham talon-taroj qilgan. Bu qoʻzgʻolon boshqa joylarda dehqonlar tomonidan qoʻllab-quvvatlanmadi va tez orada bostirildi, rahbarlar jazolandi. Qoʻzgʻolonga nima sabab boʻlgan, uni mavjud manbalardan aniqlash mumkin emas[2].
Kistan-Qora-Sultonning ikki oʻgʻli bor edi: Qilich Qora-Sulton va Joni Qora-Sulton[6].
Qilich Qora-Sulton 1544-1545 yillarda otasi vafotidan keyin Balx merosini boshqargan va 1552-1555 yillarda Qarshi hokimi lavozimida ishlagan[6].
Oʻlimi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Kistin Qora sulton 1544-yil 8-oktabrda vafot etgach, Balxdagi hokimiyat uning voyaga yetmagan oʻgʻli va vorisi Qilich Qora sulton qoʻliga oʻtdi va u ikki yilga yaqin hukmronlik qildi[9][10]
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Ахмедов 1982, s. 79.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 НЭУ: Кистон Қора султон & 2000—2005, s. 417—418.
- ↑ „Потомки Ибрагима. Абу-л-Хайр“. Hrono.ru. 2019-yil 10-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 22-avgust.
- ↑ „Потомоки Шейбана“. Hrono.ru. 2019-yil 1-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 22-avgust.
- ↑ „Род Чингисхана (таблица I)“. Hrono.ru. 2019-yil 24-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 22-avgust.
- ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 Ахмедов 1982.
- ↑ Ахмедов 1982, s. 183.
- ↑ НЭУ: Кистон Қора султон & 2000—2005.
- ↑ Ахмедов 1982, s. 81.
- ↑ Давидович 1992, s. 121.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982.[1]
 | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
 | Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |