Kitob qurti (hasharot)
 | Ушбу мақоланинг матни тўлиқ ёки қисман автомат таржимадан иборатдир. Матн тезда тушунарли ҳолга келтирилмаса ушбу мақола ўчирилиши мумкин! Сиз мақолани тузатишга кўмаклашишингиз мумкин. Мақола таржимаси билан шуғулланмоқчи бўлсангиз, таржима бўйича тавсиялар билан танишиб чиқишни унутманг. Мақоланинг оригинали кўрсатилмаган. |
Китоб қурти - китобларни тешиши мумкин бўлган ҳар қандай ҳашаротларнинг умумий номи[1][2].
"Китоб қуртлари" билан боғлиқ бўлган китобларнинг шикастланишига кўпинча турли хил ҳашаротлар, жумладан, қўнғизлар, куя ва тараканларнинг личинкалари сабаб бўлади, улар озиқ-овқат излаб китобларни чайнашлари ёки тешишлари мумкин. Бундай зарар қуртларнинг ҳар қандай туридан келиб чиқмайди. Баъзи бундай личинкалар кўринишидан қуртларга ўхшайди, лекин улар ҳақиқий қуртлар бўлмаса ҳам, бу атама улар учун умумий ҳисобланади. Бошқа ҳолларда, термитлар, дурадгор чумолилар ва ёғоч қўнғизлар биринчи навбатда ёғоч китоб жавонларини ўзлаштиришади, кейин эса кўпчилик тижорат китобларини ишлаб чиқаришда ишлатиладиган ёғоч пулпа қоғози ёпиштирилган жавонларга жойлаштирилган китоблар билан озиқланадилар.
Ҳақиқий китоб қуртлари кам учрайди. Кўпгина "китоб қуртлари" учун асосий озиқ-овқат манбалари китобнинг муқоваси ёки мато бўёқлари, боғлаш жараёнида ишлатиладиган елим ёки китоблар устида ёки ичида ўсадиган моғор ва замбуруғлардир. Саҳифаларнинг ўзи ҳужумга учраганда, бутун китоб бўйлаб тешиклар тешишдан кўра, бир саҳифанинг ёки оз сонли саҳифанинг юзаси бўйлаб босқичма-босқич тажовуз қилиш одатий ҳолдир[3].
Шунингдек, бу атама ҳаддан ташқари кўп ўқийдиган одамни кўрсатадиган иккинчи, идиоматик маънога эга бўлди, яъни китобларни метафорик тарзда ютиб юборадиган киши учун қўлланади.
Китоб бити
Китоб бити, шунингдек, қоғоз бити деб ҳам аталади, Псоcоптера (одатда Трогиум пулсаториум ) туркумидаги юмшоқ танали, қаноциз ҳашаротлар, одатда 1 мм ёки ундан камроқ узунликда бўлади. Китоб битлари органик ўсишга тўсқинлик қилиш зарур бўлган иқлим назорати бўлмаган жойларда сақланган ёки эскирган нарсаларда топилган микроскопик моғорлар ва бошқа органик моддалар билан озиқланади. Архивлар, кутубхоналар ва музейларнинг салқин, нам, қоронғи ва умуман безовталанмаган жойлари бундай ўсиш учун кенг тарқалган жойлар бўлиб, кейинчалик китоб битларини ўзига тортадиган озиқ-овқат манбасини яратади. Улар шунингдек, боғлаш, елим ва қоғозга ҳам ҳужум қилади.
Номига қарамай, китоб битлари ҳақиқий битлар деб ҳисобланмайди, чунки улар тирик инсоннинг қони билан озиқланмайди.
20-асрга келиб, китобларни муқоваловчи материаллар ҳар хил турдаги китобни тешувчи ҳашаротлар томонидан зарарланишига нисбатан юқори қаршиликни ривожлантирди[4]. Кўпгина музейлар ва архивлар китобларга зарар етказилиши мумкин бўлган ҳашаротларга қарши материалларга эга бўлиб, мавжуд босқинларни бошқариш учун зараркунандаларга қарши кураш усулларини қўллайди ва потенциал озиқ-овқат манбалари ўсишини олдини олиш учун ҳарорат назоратидан фойдаланади[5].
Бошқа китоб еювчи ҳашаротлар
Қўнғизлар
Чорак миллион қўнғиз турларидан баъзи катталар қоғоз ва боғловчи материалларни истеъмол қилиш орқали китобларга зарар этказишади. Бироқ, уларнинг личинкалари энг кўп зарар этказади. Одатда тухумлар китобнинг четлари ва ўртасига қўйилади. Туғилгандан сўнг улар китобга, тешиб киришади[6].
Ёғоч қўнғизлар
- Оддий мебел қо'нг'изи [7]
- О'лим қо'нг'изи [8]
- Гастраллус жинси
- Ҳинд китоб қурти қо'нг'изи
- Австралия о'ргимчак қо'нг'изи
- Сигарет қо'нг'изи [9]
- Дорихона қо'нг'изи [9]
Аугер қўнғизлари
- Кичикроқ дон бург'улаш
- Уй узун шохли қо'нг'из
Пўстлоқ қўнғизлар
- Ясси пўстлоқ қўнғиз
- Савдогар қо'нг'из
- Арра тишли дон қо'нг'изи
Ҳақиқий узун тумшуқлар
- Гуруч узун тумшуг'и
- Буг'дой узун тумшуг'и
Бу қўнғизлар устки қатламлар билан озиқланиши маълум.
- Мебел гилам қо'нг'изи
- Музей қо'нг'изи
- Оддий гилам қо'нг'изи
- Турли хил гилам қо'нг'изи
- Мо'йнали қо'нг'из
- Қора гилам қо'нг'изи[10]
- Дерместес коарктатус
- Чўчқа қўнғизи[11]
- Дерместес маcулатус
- Дерместес ворах
- Хапра қо'нг'изи
- Риза
- Трогодерма версиcолор
- Г'алати қо'нг'из
Кукунли қўнғизлар
- Африка кукунли қо'нг'из
- Жигарранг кукунли қо'нг'из
- Қора кукунли қо'нг'из
Қоронғи қўнғизлар
- Адашган ун қо'нг'изи
- Вайрон қилувчи ун қо'нг'изи
- Қоронг'и ун қурти қо'нг'изи
- Овқат қурти
- Қизил ун қо'нг'изи
Термитлар
Термитлар китоб еювчи зараркунандаларнинг энг ҳалокатли туридир. Улар жавонларга етказилиши мумкин бўлган зарарни ҳисобга олмаганда, китобнинг деярли барча қисмларини, шу жумладан, қоғоз, мато ва картонни ейишади. Термитлар бутун тўпламни зарарланиш сезилгунга қадар яроқсиз ҳолга келтириши мумкин[6].
- Кукунли термит
- Г'арбий қуруқ дарахт термити
.jpg)
Чумолилар
Чумолиларнинг айрим турлари термитларга ўхшаш тарзда китобларга зарар этказиши мумкин[12].
- Қора дурадгор чумоли
- Cампонотус хиралашган
- Геркулес чумоли
Куялар
Мато билан озиқланадиган куялар, шунингдек, китоб жилдлари, чириган органик моддалар (қоғоз ҳам удҳбу гуруҳга киради) ва моғор билан ҳам озиқланади.
- Гилам куя
- Г'илофли кийим-кечак куя
- Кийим куя
Тинеола бисселлиэлла, умумий кийим куя
Пиралид куя
- О'рта эр денгизи ун куя
- Ҳинд го'шти куя
- Омбор куя
Яширин куя
Тараканлар
Китобга зарар етказувчи таракан турлари мато ва қоғоздаги крахмални чайнашади. Уларнинг ахлати ҳам китобларга зарар етказиши мумкин[6].
Ёғоч тараканлар
- Немис таракани
Уй тараканлари
- Америка таракани
- Шарқ таракани
- Смокй жигарранг таракани
- Австралия таракани[6]
Зигентома
Ушбу ҳашаротлар полисахаридларни ўз ичига олган китобларнинг бир қисмини истеъмол қилади. Четлари бироз йиртилган қоғоз одатда кумуш балиқнинг ишидир[6][15].
Леписматидаэ
Булар:
- Фиребрат
- Кумуш балиқ
Бошқаруви
Пестицидлар китобларни бу ҳашаротлардан ҳимоя қилиш учун ишлатилиши мумкин, лекин улар кўпинча қаттиқ кимёвий моддалар билан тайёрланади, шунинг учун бу уларни ёқимсиз вариантга айлантиради. Архивларини пестицидлардан фойдаланмасдан китоб қуртларидан халос қилишни хоҳлайдиган музейлар ва университетлар кўпинча ҳароратни назорат қилиш йўли билан китобларни муҳофаза қилишади. Китобларни паст ҳароратларда сақлаш мумкин, бу эса личинкаларнинг тухумдан чиқишини олдини олади ёки личинкалар ва катталарни ўлдириш учун чуқур музлатгичга жойлаштирилиши мумкин. Бу ғоя тижорат озиқ-овқат маҳсулотларини сақлаш амалиётидан олинган, чунки улар кўп ҳолларда бир хил зараркунандалар билан курашадилар[16]. Челифер cанcроидес каби сохта чаёнлар китобларда яшаши ва китоб еювчи ҳашаротлар билан озиқланиши ва уларнинг сонини назорат қилиши ҳам мумкин[17].
Идиома
"Китоб қурти" атамаси, шунингдек, иштиёқли ёки очкўз ўқувчини[18] ёки библиофилни тасвирлаш учун идиоматик тарзда қўлланади. Дастлабки итерацияларида у атрофдаги дунёда иштирок этишдан кўра ўқишни афзал кўрадиган одамга ишора қилиб, салбий маънога эга эди. Йиллар давомида унинг маъноси янада ижобий томонга ўзгарди[19].
Шунингдек қаранг:
- Библиоманиа
- Китоб йиг'иш
- Цундоку
Манбалар
- ↑ „Боокwорм инсеcт“. Энcйcлопæдиа Британниcа, инc.. Қаралди: 2018-йил 6-апрел.
- ↑ Wиэнер, Анн Элизабетҳ (2018). "Wҳат'с Тҳат Смелл Ёу'ре Реадинг?". Дистиллатионс 4 (1): 36–39. ҳттпс://www.сcиэнcеҳисторй.орг/дистиллатионс/магазине/wҳац-тҳат-смелл-ёуре-реадинг. Қаралди: Жулй 11, 2018.Китоб қурти (ҳашарот)]]
- ↑ „Пест Cонтрол Либрарй Пресерватион анд Cонсерватион Туториал“. Cорнелл Университй Либрарй. Қаралди: 2019-йил 20-июн.
- ↑ Муррай, Стуарт. Тҳе Либрарй: Ан Иллустратед Ҳисторй. Неw Ёрк, НЙ: Скйҳорсе Публишинг, 2009 — 198-бет.
- ↑ „Бугс Тҳат Эат Боокс!“. Cолониал Пест Cонтрол Инc. (2013-йил 21-март). Қаралди: 2018-йил 6-апрел.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 „Пест Cонтрол | Либрарй Пресерватион анд Cонсерватион Туториал“. Cорнелл Университй Либрарй. Қаралди: 2019-йил 20-июн.
- ↑ „Wоодwорм Анобиум Пунcтатум“. буилдингcонсерватион.cом. Қаралди: 2018-йил 6-апрел.
- ↑ „Деатҳwатч беэтле“. Энcйcлопæдиа Британниcа, инc.. Қаралди: 2018-йил 6-апрел.
- ↑ 9,0 9,1 „Другсторе беэтле“. Университй оф Флорида. Қаралди: 2018-йил 6-апрел.
- ↑ „Блаcк Cарпет Беэтле“. Пенн Стате. Қаралди: 2018-йил 6-апрел.
- ↑ „Лардер беэтле“. Cанадиан Граин Cоммиссион (2013-йил 30-август). Қаралди: 2018-йил 6-апрел.
- ↑ Ҳарбисон. „А Термите-Дамагед Боок...Ор Ис Ит?“ (эн). Пест Cонтрол Течнологй (2015-йил 4-август). Қаралди: 2019-йил 20-июн.
- ↑ „Идентифйинг анд cонтроллинг cлотҳес мотҳс, cарпет беэтлес анд силверфиш“. Департмент оф Примарй Индустриэс анд Регионал Девелопмент. 2023-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 6-апрел.
- ↑ „Броwн ҳоусе мотҳ Ҳофманнопҳила псеудоспретелла (Стаинтон)“. Cанадиан Граин Cоммиссион (2013-йил 30-август). Қаралди: 2018-йил 6-апрел.
- ↑ „Идентифйинг анд cонтроллинг cлотҳес мотҳс, cарпет беэтлес анд силверфиш“. Департмент оф Примарй Индустриэс анд Регионал Девелопмент. 2023-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 6-апрел.
- ↑ Тҳе Яле Нон-тохиc Метҳод оф Эрадиcатинг Боок-эатинг Инсеcц бй Деэп-фреэзинг Кеннетҳ Нешеим
- ↑ Cреw. „Ҳоw Боок Сcорпионс Тенд то Ёур Дустй Томес“ (эн). Сcиэнтифиc Америcан (2014-йил 25-август). Қаралди: 2019-йил 20-июн.
- ↑ „Боокwорм“. Охфорд Энглиш Диcтионарй. Лехиcо. 2019-йил 19-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 19-июн.
- ↑ „Ис 'боокwорм' поситиве ор негативе?“. Мерриам Wебстер. Қаралди: 2019-йил 18-июн.
Қўшимча ўқиш
 |
Викиомборда „Китоб қурти (ҳашарот)“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
 |
Викилуғатда Боокwорм номли мақола мавжуд. |
- "Жон Френсис Хавиэр О'Конор, китоб қуртлари ҳақидаги фактлар: уларнинг адабиётдаги тарихи ва кутубхоналардаги фаолияти (Ню-Ёрк: Френсис П. Харпер, 1898 йил. )
- Доктор Жон В. Ричардсон Жр., ПҳД. " Китоб қуртлари: архивлар, кутубхоналар ва музейларда қог'ознинг энг кенг тарқалган ҳашаротлар зараркунандалари" .
- "Ёг'оч бург'улаш - Анобиум ва Ликтус бург'улаш"
- "Кутубхоналар ва архивлар учун зараркунандаларга қарши интеграциялашган бошқарув бо'йича тадқиқот" - Томас А Паркер томонидан Умумий ма'лумот дастури ва УНИСИСТ учун тайёрланган (Париж: Юнеско, 1988)