Kitovras

Китоврас (бошқа китō, юнон тилидан. Κ κνταυρος — „Кентавр“) — ХИВ-асрдан бери рус апокрифларида эслатиб ўтилган афсонавий мавжудот. Китоврас одатда йиртқич ҳайвон ёки шахсий исм деган маънони англатади. У  махлуқ-Кентавр, баъзан қанотлари билан тасвирланган.

Апокриф эртак

Соломон ҳақида турли афсоналарда Китоврас акаси ва шериги, кейин душман ва рақиб сифатида ҳаракат қилади. ХВ-асрнинг „Палей“ нинг апокрифик афсоналаридан бири бизни Соломоннинг „аҳд сандиғи“ сақланиши керак бўлган Маъбад қурилиши билан таништиради.

Шоҳ Сулаймон ва Китоврас. Василевский дарвозаларининг муҳри. 1335-1336-йиллар Новгороддаги София собори. Расмнинг юқори қисмидаги ёзув: „Китоврас қилич (т) унинг акаси Сулаймон томонидан ваъда қилинган юртга сўз учун“

Китоврас башоратли мавжудотдир: Шоҳ Соломон томонидан ушланган, у донолиги билан уни ҳайратда қолдиради. Кейинги афсоналарда Китоврас „Лукоре дўлида“ ҳукмронлик қилади, у ерда кун давомида одамлар устидан, кечаси эса ҳайвонлар устидан шоҳдир. У баъзан Соломоннинг рафиқасини ўғирлаб, у билан жангда ҳалок бўлади. Соломон ва Китоврас ҳақидаги рус апокрифаларига мос келадиган яҳудий афсоналарида унинг ўрнига Жин Асмодей пайдо бўлади. Русларда Китоврас ва яҳудий афсоналарида Асмодейнинг хусусиятлари Ғарб афсоналарида Моролфа ва Мерлинга ўтказилади.

Соломон ҳақидаги афсоналарнинг ривожланиш тарихи А. Н. Веселовский „Соломон ва Китоврас ҳақидаги славян афсоналари ва Моролф ва Мерлин“ ҳақидаги Ғарб афсоналари"асарида тасвирланган.

Китоврас ҳақидаги ҳикоя Палеяда иэромонах Ефросин (ХВ-асрнинг иккинчи ярми) томонидан ёзилган Кирилло-Белозерский монастири тўпламида жойлаштирилган.

Китоврас иконографиясининг ифодали намунаси Новгороддаги София соборининг Василевский дарвозаси (1336) томонидан сақланиб қолган, Опричники томонидан Александр слободага кўчирилган, у ерда Учлик соборининг Жанубий кириш жойи ҳали ҳам безатилган: бошига тож кийган қудратли қанотли ярим одам, унинг танаси мағрур отнинг бўйнидан ўсиб, оёқларидан ушлаб турган подшоҳ Соломоннинг қиёфасини силкитиб туради. Тасвир устида бир ёзув бор: „(- Ки) товарс акаси Сол (о)мон  билан сўз учун ваъда қилинган ерга…“ ёзуви мавжуд.

Кентавр Китовраснинг машҳур хусусиятлари қадимги рус анъаналарида ва бошқа қаҳрамонларда тарқалди. Улар „Горюния қизи“ га, дивии, ўлим, апокалиптик даҳшатли „чигиртка“нинг бир қисмига берилиши мумкин эди. Кентавр шаклида, шунингдек, Бов — королевич ҳақидаги таржима ҳикоясидан (асл нусхада-ярим ит ярим одам) ярим қаҳрамон тасвирланган.

Китоврас ҳақида қўшиқ

Нишона қилиб куйлашни ўргатиш учун Крюков алифбосида „Китиварс ҳақида қўшиқ“ ёки „ўргатувчи“ деб номланган қўшиқлар тузилган:

• 
• 
• 

Яна қаранг

• Полкан (фолклор)

Адабиётлар

• Веселовский А. Н.. Собрание сочинений Александра Николаевича Веселовского. Серия ИИИ. Роман и повесть. Том И, вып. 1 (стр. 1-416). Славянские сказания о Соломоне и Китоврасе и западные легенды о Морольфе и Мерлине. 
• Чернецов А. В. Китоврас // Мифологический словарь / Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — Андоза:М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 287. — ИСБН 5-85270-032-0. Архивировано 4 декабр 2024 года.

Ҳаволалар

• „Сказание о том, как был взят Китоврас Соломоном (фрагмент апокрифа «Суды Соломона»)“. 2012-йил 29-ноябрда асл нусхадан архивланган.
• „Международный фестиваль фильмов индустрии культуры и туризма «Китоврас», Великий Новгород“. 2012-йил 29-ноябрда асл нусхадан архивланган.
• „Борей, Китоврас, Велес — северные корни“. 2014-йил 29-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 29-октябр.
• „Ложниэ и отреченниэ книги русской старини“, собранниэ А. Н. Пипиним 1862 год: Повест о Китоврасе, стр 51; Притча саря Соломана о сари Китоврасе. стр. 59
• Китоврас на русских поясних пряжках ХВИИ — ХВИИИ вв. Архивная копия от 8-июня 2019 на Wайбаcк Мачине