Kiyim sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Clothes.jpg|thumb|250px|right|Tarixiy kiyimlar.]]

'''Kiyim''', '''kiyim-kechak''' deb badanni yopib turuvchi har qanday [[mato]] parchasiga aytiladi. Kiyimlar tikiladi, toʻqiladi, yoki boshqa usullar bilan tayyorlanadi. Kiyim kiyishdan maqsad avvalo tanani atrof-muhit taʼsiri: issiq-sovuq, [[shamol]], chang-toʻzon, [[quyosh]] nurlari, [[yogʻinlar|yogʻin]] va hokazodan asrashdir. Bundan tashqari kiyim ijtimoiy sabablarga koʻra ham kiyiladi ([[jinsiy aʼzolar]]ni berkitish uchun). Xuddi shu ijtimoiy va psixologik sabablarga koʻra kiyim-kechak koʻrimli, chiroyli qilib tayyorlanadi (masalan, boshqa odamlarni jalb qilish, ularga yoqish uchun).

<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->
'''Kiyim''' — inson tanasini tashqi muhit ([[iqlim]], [[ob-havo]] oʻzgarishlari, quyosh nuri va b.) taʼsiri va turli mexanik taʼsirlardan asraydigan vositalar toʻplami; estetik vazifani bajaradi hamda [[jins]], [[yosh]], milliylik va b. [[xususiyat]]larni oʻzida aks ettiradi. Keng maʼnoda "Kiyim" [[tushuncha]]si bosh kiyimlar, [[oyoq]] kiyimlar ([[poyabzal]]), qoʻlqop va b.ni ham oʻz ichiga oladi.

Kiyim turiga koʻra — ichki kiyim, ustki kiyim, bosh kiyimlar, oyoq kiyimlar (poyabzal); vazifasiga koʻra— kundalik, uyda, [[dam olish]] paytida, [[bayram]] va [[toʻy]] [[marosim]]larida kiyiladigan (kishilik) Kiyimlar, [[ish]] Kiyim (jomakor), sport Kiyim, rasmiy Kiyim (forma)lar, maxsus Kiyimlarga boʻlinadi; [[ayol]]lar, [[erkak]]lar va [[bola]]lar Kiyimlariga ajratiladi.

Kundalik Kiyim, odatda, [[xalq]]ning [[madaniyat]]i, kishining [[did]]iga mos boʻlib, turli [[moda]]da, turli xil matolardan tikiladi; unda [[kasb]], [[etnik guruh|etnik]] va [[ijtimoiy guruhlar|ijtimoiy guruhga]] mansublik oʻz ifodasini topadi. Dam olish paytida kiyiladigan Kiyim yumshoq va mayin matodan, erkin [[harakat]] uchun qulay qilib tikiladi. Bayram, marosim (kishilik) Kiyimlari milliy [[uslub]]da, qimmatbaho matolardan tayyorlanadi, turli [[bezak]]lar ([[kashta]], [[munchoq]] va b.) bilan boyitiladi. Ish Kiyimi (jomakor) oddiy matolardan mehnat jarayoniga mos qilib tikiladi (mas, [[oʻt oʻchirish texnikasi|oʻt oʻchiruvchi]]ning ish Kiyimi oʻtga [[chidamlilik|chidamli]] [[brezent]]dan, [[baliqchilik|baliqchilar]]ning Kiyimi suv oʻtkazmaydigan matodan tikiladi, traktorchining ish Kiyimi kombinezondan, [[tibbiyot]] xodimi, sartarosh, oshpazlarning ish Kiyimi asosan, oq xalatdan iborat va hokazo). Sport Kiyim [[jismoniy tarbiya]] va [[sport]] bilan shugʻullanish uchun qulay qilib tikiladi. Rasmiy Kiyim (forma) [[harbiy kiyimlar|harbiy Kiyim]], [[matros]], [[militsiya|militsioner]], aloqachi va rasmiy kishilar ([[prokuratura|prokuror]] va b.)ning maxsus nizomda belgilangan Kiyimlari. Maxsus Kiyim [[homiladorlik|homilador]] ayollar, bemorlar va b. kiyadigan Kiyimlar. Bolalar K. i rang-barang pishiq matodan qulay qilib tikiladi, ular turli [[qoʻshimcha]]lar bilan uqa, [[jiyak]], kashta tikib, quroq usulida bezatiladi. Kiyim ixcham, iqlim va [[fasl]]ga, jins, yoshga moslashtirilgan, eng muhimi qulay boʻlishi, kishiga yarashib turishi lozim. Kiyimni [[bichish]] va tikish katta [[sanʼat]]. Kiyim tikish uchun oldin tabiiy ([[paxta]], [[jun]], [[jut]], [[ipak]]) yoki sunʼiy (sintetik) matolardan tanlanadi, [[tikuvchilik|tikuvchilar]] uyda, [[atelye]]lar va [[fabrika]]larda Kiyim tikishadi. Buning uchun avval matoni bichib olish kerak. Bu ishni bichiqchi bajaradi. Oʻnga modelyer [[rassom]] Kiyim rasmi ([[model]]i)ni chizib beradi. Xullas Kiyim bitib [[magazin]]ga tushguncha bir necha kishi mehnat qiladi.

[[Yengil sanoat]], xususan, [[toʻqimachilik sanoati]]ning jadal [[rivojlanish]]i kishilar didining tinimsiz oʻsib borishi, xalqlar orasidagi [[aloqa]]larning kuchayishi Kiyim modasining tez-tez oʻzgarib turishiga olib keladi; hayot ham shuni taqozo qiladi. Ayniqsa, ayollar Kiyimlari modasi tez-tez oʻzgarib turadi. Hozir Kiyim inson tanasini tashqi taʼsirlardan asraydigan vosita boʻlish bilan birga oʻziga va atrofdagilarga estetik zavq bagʻishlaydigan [[badiiy sanoat|badiiy sanʼat]] asariga ham aylanib bormokda. Kiyim tikishda turli-tuman [[bezak sanʼati|bezak]] materiallardan, kashtalardan foydalaniladi.

Kiyim inson yaratgan [[turar joy]] kabi eng qad. ixtirolardan; soʻnggi [[paleolit]] davridayoq mavjud boʻlgan Kiyim geografik muhit, [[xoʻjalik]] shakli, ijtimoiy [[munosabat]]lar, madaniyat, etnik qatlamlar va b.ga bogʻliq holda taraqqiy etgan. Paleolit davri [[yodgorlik]]lari orasida [[teri]]ni ishlaydigan tosh va tikadigan [[suyak]] [[igna]]lar topilgan. Kiyim uchun matodan tashqari [[barg]]lar, [[oʻt]]lar, [[daraxt]] [[poʻstloq]]lari ham xom ashyo vazifasini oʻtagan. Ibtidoiy odamlar [[hayvonlar|hay-von]] terilari, daraxt poʻstloklari va barglarini suyak va hayvon [[shox]]idan ishlangan "ignalar" bilan shunchaki chatib, badanlariga "ilib" olishgan. [[Neolit]] davrida ip [[yigirish]] va mato toʻqish sanʼatini oʻzlashtirgan inson Kiyimtikishda dastlab yovvoyi [[oʻsimliklar|oʻsimlik]] [[tola]]laridan foydalangan, [[chorvachilik]] va [[dehqonchilik]]ning rivojlanishi mato tayyorlash uchun [[uy hayvonlari]]ning juni va [[madaniy oʻsimliklar]]ning tolalaridan foydalanish imkonini berdi. Barcha Kiyim turlari 2 boshlangʻich koʻrinishdan — yelkaga tashlab qoʻyiladigan teri, oʻt, barg va [[par]]lardan toʻqilgan yopqich va bel(boksa) bogʻlamlari ([[belbogʻ]]) dan rivojlanib shakllangan. Keyinchalik yopqichlar [[yopinchiq]](plashch), [[koʻylak]], kaftan kabi, bel bogʻlamlari ishton, yubka, fartuk kabi turli xil shakllarga ega boʻldi; shippak yoki oyoqni oʻrab turgan bir parcha hayvon terisi eng sodda qad. poyabzal turi boʻlgan, shuningdek, poyabzal uchun daraxt poʻstlogʻi va daraxtdan ham foydalanilgan.

Estetik xususiyatlarga ega dastlabki Kiyim Qadimgi Misr Kiyimlaridir. [[Qadimgi Misr]]da erkaklar (bellariga mato yoki teri bogʻlagan) va ayollar (bogʻichli toʻgʻri koʻylak) K.larida burma (drapirovka)lar qoʻllangan; keyinroq nozik mato i.ch.ga erishilgach, plissirovka keng tarqalgan. Turli [[rang]]dagi nozik matodan tayyorlanib kashtalar bilan bezatilgan K.ni, odatda, hukmron tabaqa vakillari kiygan, qullar dagʻal mato yoki teridan tayyorlangan Kiyim kiygan. Qad. [[ossuriya]]liklarda uzun koʻylak va [[hoshiya]] bezakli yopinchiq rasm boʻlgan. [[Yunonlar]] xiton (yengeiz koʻylak), tunika (kalta yengli koʻylak), gimatiy (yopinchiq) kiyishgan, bu Kiyimlar inson qiyofasiga [[ulugʻvorlik|ulugʻvor]] soddalik baxsh etgan, inson tanasining egiluvchanligini kursatgan (ular, asosan, oq jun va [[kanop]] matolardan tayyorlangan), toʻgʻnogʻich, belbogʻ va b. bilan boyitilgan. Oyoq Kiyim vazifasini [[boldir]]ni oʻrab turadigan tasmali shippaklar bajargan. [[Qadimgi Rim|Qad. Rim]] Kiyimi ham yunonlarniki kabi burmali boʻlgan. Erkaklarning asosiy ustki Kiyimi togʻa (yarim aylana yoki oval shaklidagi mato boʻlagi) boʻlgan. Erkak va ayollarning ichki Kiyimi vazifasini tunika bajargan, ayollar uning ustidan stola(xiton koʻrinishidagi keng uzun Kiyim) va palla (gimatiyga oʻxshash) kiyishgan.

[[Vizantiya imperiyasi|Vizantiyada]] diniy tarkidunyochilik taʼsirida Kiyim qatʼiy, qomatni yashirib turadigan shaklga ega boʻlib, mato (parcha, [[shoyi]]) qalin, ogʻir, yirik [[gul]]li boʻlgan.

<nowiki>XIV—XV</nowiki> asrlarda Gʻarbiy Yevropada [[chizmachilik]] ilmining [[taraqqiyot]]i hozirga qadar mavjud boʻlgan [[andaza]]larning barcha turlarini yaratilishini taʼminladi, matolarning nafisligi, iplarining joylashishi bichishni mukam-mallashtirdi. Bu yutuqlar Kiyimni aniq [[loyihalash]] va qomatga mos nafis Kiyimning paydo boʻlishida muhim ahamiyatga ega boʻldi.

Xalqlar oʻrtasida [[iqtisodiyot|iqtisodiy]] [[aloqa]]larning kengayishi natijasida Kiyim bichimlari bir mamlakatdan ikkinchisiga tarqalgan. Masalan, 11 — <nowiki>XIV</nowiki> asrlarda Gʻarbiy Yevropaga [[fransuzlar|fransuz]], 14— <nowiki>XVI</nowiki> asrlarda Flandriya va [[Burgundiya]], <nowiki>XVI</nowiki> asr 2-yarmidan [[ispanlar|ispan]], <nowiki>XVII</nowiki> asr 2-yarmidan yana fransuz modalari tarqalgan. [[Ruslar|Rus]] zodagonlari Sharqda tayyorlangan [[zarboft]], [[kimxob]] [[toʻn]]lar, [[zardoʻzi]] [[telpak]] va b. buyumlarni juda qadrlashgan (mas, Monomax telpagi). <nowiki>XIV</nowiki> asrda Kiyim taraqqiyotiga maʼlum darajada meʼmorlik va tasviriy sanʼatdagi uslublar taʼsir etgan. Masalan, 10— <nowiki>XII</nowiki> asrlarda Gʻarbiy Yevropada Kiyim bichimida [[roman uslubi]] [[aks ettirish|aks etgan]], yaʼni uzun koʻylak va yelkaga tashlab yuriladigan yopinchiq urf boʻlgan; <nowiki>XII—XV</nowiki> asrlarda [[gotika]] uslubida tikilgan kalta va tor Kiyim kiyishgan. [[Uygʻonish davri]] (<nowiki>XV—XVI</nowiki> asrlar) da kalta, lekin keng [[bichish|bichimdagi]] Kiyim rasm boʻlgan, 16— <nowiki>XVIII</nowiki> asrlarda [[barokko]], <nowiki>XVIII</nowiki> asrda [[rokoko]] uslubidagi, yaʼni murakkab bichimli Kiyimlar kiyila boshlangan. Kiyim [[toʻr]], burma, bantiklar bilan bezatilgan. <nowiki>XVIII</nowiki> asr [[buyuk fransuz inqilobi|fransuz inqilobi]] davrida yuzaga kelgan erkaklar [[libos]]i Yevropa erkaklar Kiyimini shakllanishida muhim [[rol]] oʻynadi. <nowiki>XIX</nowiki> asrda yagona Yevropa Kiyimi shakllanishi yakunlandi, <nowiki>XIX</nowiki> asr 2-yarmidan Kiyimlarni ommaviy i.ch. natijasida quyi qatlamlar orasida ham yangi modali Kiyimlar keng tarqaldi. [[Angliya]] erkak Kiyimi yaratishda yetakchi boʻlib qoldi.

<nowiki>XX</nowiki> asrda texnika taraqqiyoti va oʻnga bogʻliq [[hol]]da oʻzgargan [[hayot]] [[tarz]]i, [[tikuvchilik sanoati]]ning oʻsishi Kiyim tarixida yangi davrni ochib berdi, [[avtomobil]] va [[mototsikl]]da yurishning keng tarqalishi tufayli erkaklar Kiyimida oʻzgarishlar roʻy berdi: kalta shim, kurtka, rangli koʻylak, bosh Kiyim — keplar paydo boʻldi. 20-yillardan erkaklar yagona bichimdagi Kiyim kiya boshladi. 50-yil lardan erkin harakatga qulay boʻlgan Kiyim [[yuza]]ga keldi, ancha yengil va shaklan nafis Kiyim yaratildi, yenglari yaxlit bichimli koʻylaklar, pochasi tor shimlar paydo boʻldi, sport Kiyimlari keng tarqaldi.

Ayollar Kiyimida <nowiki>XX</nowiki> asr 10-yillar Kiyim shaklidagi bejamdorlik, chiziklar va bezakdagi asimmetriya yoʻqoldi, koʻylaklarda elastik matolarning erkin bur-malari bilan hosil qilinadigan chiziqlarning oquvchanligi paydo boʻldi.

Urush yillarida kundalik Kiyim — yubka va bluza boʻlib, koʻylaklar kaltalashdi. Bu Kiyimda paypoq muhim oʻrin tutdi. 30— 40-yillarda nozik shaklda (egri ip yoʻnalishida bichilgan mato qomatga mos yotadi) qarbiy Kiyim xususiyatlari (yelkaning keng va [[balandlik|balandligi]] boʻrttirilgan va b.) koʻzga tashlanadi, poyabzal qalin taglikka (platformaga) ega boʻldi; 50-yillarda ayollar Kiyimida uslubiy oʻzgarishlar roʻy berdi: qatʼiy shakldan mayin oquvchan chiziqlarga ega boʻlgan yangi bichim yaratildi; yengi bilan yaxlit bichimli qomatga mos Kiyimturi (beli va yubkasi tor koʻylak) va uchli, nafis va ingichka poshnali poyabzal yuzaga keldi. 60-yillar boshida yubkalar oʻrnini egʻallay boshlagan shimlar keng tarqaldi.

60-yillarda oyoq Kiyimda oʻzgarishlar roʻy berdi: sport uslubidagi keng va oʻrtacha baland poshnali poyabzal paydo boʻldi. Qishki poyabzallardan etiklar keng tarqaldi. 60-yillardan erkak va ayollar Kiyimidan yoshlar libosi ajralib turadi: oʻsmir yigit va qizlar Kiyim bi-chimining oʻxshashligi deyarli bir xil boʻlgan buyumlar yaratishga olib keldi.

70-yillardan Kiyim turi va uning shakllari juda rang-baranglikka ega. Modelyerlar ana shu xilma-xillikda ayrim qismlarni uygʻunlashtiruvchi oʻziga xoslikni koʻradilar.

Kiyim modelini yaratishda zamonaviy Kiyimlarni [[loyihalash]] markazi shakllangan [[Fransiya]] yetakchi oʻrin egʻallaydi (G. Shanel, K. Dior, P. Karden va b.). <nowiki>XX</nowiki> asr 2-yarmidan Angliya (M. Kuant), [[Italiya]] (opa-singil Fontanalar, Valentino), shuningdek, [[AQSH]], [[Yaponiya]] va b. firmalar ular bilan erkin [[raqobat]]lashadi. ʻMDH hududida matodan tikilgan Kiyim neolit davridan maʼlum. Mil. av. 1-ming yillikda [[skiflar|skif]]-[[sarmatlar|sarmat]] [[qabila]]larining erkaklari koʻylak va kaftan, uchli qalpoq, etik, ayollar keng koʻylak, ustki (yopinchiq) Kiyim kiyishgan. Rus, [[ukrainlar|ukrain]] va [[beloruslar]] toʻgʻri bichimli uzun koʻylak, kamzul, poʻstin, [[moʻyna]]li qal-poq, etik, piyma, [[boshmoq]], lapta (chipta kavush) kiyishgan. Kavkazliklar ([[armanlar|arman]], [[gruzinlar|gruzin]], [[ozarbayjonlar|ozarbayjon]]) uzun koʻylak, cherkaska (kamzul), burka, papaxa, ayollar beligacha tor, etagi keng koʻylak, ixcham qalpoqcha kiyib, yupqa [[roʻmol]] oʻrab yurishgan. [[Oʻrta Osiyo]] xalqlari toʻgʻri bichimli uzun koʻylak, [[yaktak]], [[chopon]], [[doʻppi]], [[salla]], roʻmol, moʻynali qalpoq, [[mahsi]], [[kavush]], etik vab. Kiyim kiyishgan.

Oʻzbek milliy Kiyimi. Oʻzbekiston hududida mahalliy Kiyim qadimdan iqlim, turmush sharoitlari va [[urugʻ]]-qabila [[anʼana]]lari asosida shakllangan. Respublika hududidan topilgan [[arxeologiya|arxeologik]] [[yodgorlik]]lar, [[devoriy rassomlik|devoriy rasmlar]], yozma [[manbalar]], [[qoʻlyozma]] [[kitob]]larga ishlangan moʻʼjaz [[tasvir]] ([[miniatyura]])larda [[oʻzbeklar|oʻzbek]] milliy Kiyimining boy tarixi namoyon boʻladi.

Sharq [[Uygʻonish davri]]da barcha sohalarda boʻlgani kabi liboslarga tus berishda ham gʻoyat ilgarilab ketilgan. Kishi qomatining [[goʻzallik|goʻzalligi]]ni aniq koʻrsatadigan beli qisma liboslar tarqalgan. Biroq Kiyimning kishi qomatiga qarab bichish usuli bu yerda uncha rivojlanmagan. Kiyim shakli estetik ideal, ijtimoiy-iqtisodiy hayot, xususan, [[din]], axloq bilan chambarchas bogʻliqdir.

<nowiki>XIX</nowiki> asr Kiyimlari ([[toʻn]], koʻylak, yaktak, chopon va b.) keng, uzun, yaxlit bichimi, odam qomatini berkitib erkin toʻkilib turishi kabi qad. xususiyatlarni saqlagan. Qishki va yozgi, erkak, ayol va bolalar Kiyimlari bir xilligi, shakli va bichimi yaqinligi bilan ajralib turadi: oq yoki malla [[boʻz]]dan koʻylak, qalami yaktak yoki toʻn, olachi chopon, doʻppi oʻzbek erkaklari uchun, ayollar uchun keng koʻylak, uzun lozim, [[nimcha]], kaltacha asosiy milliy Kiyim hisoblangan. Turmushga chiqmagan oʻzbek qizlari bilan ayollari Kiyimlari bichimida ayrim tafovutlar boʻlgan. Mas., qizlar koʻylagi yoqasi koʻndalang ochilib, chetlariga boshqa rangli matodan oʻqa yoki jiyak hoshiya tikilgan; ayollar koʻylagi yoqasi taxminan 25 sm uzunlikda boʻylama ochilgan. Oʻrta Osiyo Rossiyaga qoʻshib olingach, tik yoqa (noʻgʻoy yoqa)li koʻylaklar paydo boʻldi ([[Zarafshon vodiysi]]da [[qozoqlar|qozoqi]] koʻylak deb yuritilgan). Yosh juvonlar birinchi [[farzand]]larini tuqqunlariga qadar parpara yoqali (yoki jimjima tik yoqali) koʻylak kiygan. <nowiki>XIX</nowiki> asr oxirlarida [[koʻkrak]] burma ayollar koʻylaklari paydo boʻldi, bunday bichimli koʻylaklar hozir ham milliy Kiyim sifatida asosiy oʻrin tutadi.

Erkaklar toʻgʻri bichimli koʻylak, yaktak, toʻn, chakmon kiygan. Toʻnlar avraastarli yoki paxta solib qavilgan, oldi ochiq, uzun boʻlgan. [[Astar]]li toʻnlar baʼzi xrllarda kalta va keng yenglik qilib ham tikilgan. Toʻnlar [[avra]]si [[beqasam]], kimxob, [[baxmal]], shoyi, qora [[satin]], [[chit]] va b. matolardan, astari chit yoki satindan tikilgan. Turli viloyatlarda turlicha toʻnlar kiyilgan. [[Buxoro]], [[Samarqand]], [[Shahrisabz]] va b. joylarda toʻnlar qimmatbaho matolardan tikilib, yokasi, etagi, yeng uchlariga turli xil rangdagi [[oltin|zar]] [[ip]]larda kashta tikib, atroflariga toshlar qadab bezatilgan. Bunday toʻnlarni [[xon (unvon)|xon]] va [[amir]]lar boy va amaldorlarga yaxshi xizmatlari eva-ziga inʼom etishgan. Umuman hurmatli kishilar — ustozlar, qudalar, [[kuyov]]lar va sh.k.ga toʻn kiygazish udumi hozirgi koʻngacha saqlangan.

Aslzodalarning bayram Kiyimlarida belbogʻ — [[kamar (belbogʻ)|kamar]]lari toʻqali, baxmaldan tayyorlangan yoki zardoʻzi kashtalar bilan tikib bezatilgan. Kundalik Kiyimlar ustidan uzun qoʻshoq va [[chorsi]] qiyiklar bilan bogʻlangan. Erkaklar ishtoni keng, uzun boʻlib, pochasi tomon torayib borgan. Bosh Kiyimlardan doʻppi, kuloh kiyilgan, ustidan salla oʻralgan, (aslzodalarning bosh Kiyimlari zar va kumush iplar bilan bezatilgan). Qish faslida moʻynali telpaklar kiyishgan.

Oʻzbek xalqi orasida eng koʻp tarqalgan yengil bosh Kiyim doʻppidir. Asosan, baxmal, sidirgʻa shoyi, satin kabi matogʻa ip, ipak, zar bilan kashta tikib tayyorlangan.

Oyoq Kiyimlaridan uzun qoʻnjli, poshnasiz, tag [[charm]]i yumshoq boʻlgan kavush bilan kiyiladigan mahsi, zodagonlar orasida uch qismi qayrilgan baland poshnali etik kiyish urf boʻlgan.

Ayollar Kiyimlari koʻylak, lozim, kamzul, nimcha va sh. k. toʻgʻri bichimli boʻlgan. Ayollar lozimi keng, uzun, past (pocha)ga tomon torayib boruvchi shaklda boʻlib, ochiq rangli matolardan tikilgan. Lozimning pochasi jiyaklar bilan bezatilgan. [[Kelinchak]]lar oʻzgacha jiyak taqishgan. Bosh Kiyim sifatida asosan roʻmol oʻralgan. Yoshi va mavkeiga, oilaviy ahvoliga qarab turli xil roʻmol — doka roʻmol, shol roʻmol, gʻijim roʻmol va b. xil roʻmollar oʻralgan, oʻralish usuli ham turlicha boʻlgan. Qizlar uchun qulay bosh Kiyim doʻppi hisoblangan. Doʻppilardan iroqi chorgul, [[yoʻrmadoʻzlik|yoʻrmadoʻzi]], munchoq gulli, zardoʻzi, [[iroqi]] doʻppilar mashhur. Bosh Kiyimlari ustidan chiroyli [[naqsh]]lar bilan bezatilgan [[tillaqosh]], [[boʻyin]]ga ularga mos [[boʻyintumor]], [[zebigardon]], qoʻlga [[bilaguzuk]], [[uzuk]] va b. [[taqinchoqlar]] taqilgan. Ayollar odmi matodan tikiladigan, ayol qomatiga yopishib, koʻylak etagidan bir oz yuqoriroq turadigan avra-astarli paxtalik chopon ham kiyishgan. Choponning yoqa [[oʻyma]]si chuqurroq, bagʻri tugmachasiz boʻlgan. Ayollar [[shariat]]ga koʻra, begona kishilardan oʻz yuzlarini yashirishgan. Shuning uchun ular chodra, keyinchalik [[paranji]] yopinishgan.

Bolalar Kiyimi, asosan, kattalar Kiyimi shaklini takrorlaydi. Chaqaloqning birinchi Kiyimi "chilla koʻylak" boʻlgan. 2—3 yoshidan boshlab koʻylak-ishton, choponcha kiydirilgan. Bola 6—7 yoshga kirgandan soʻng uning Kiyimi kattalar Kiyim i bichimida tikilgan.

Ayrim urugʻ, [[tuman (maʼmuriy birlik)|tuman]], [[viloyat]]larning Kiyimlari (doʻppi, roʻmol, chopon va b.)da va uning bezaklarida ham farq boʻladi. Viloyatlardagi [[aholi]]ning kundalik Kiyimlarigina emas, bayram Kiyimlari ham farqlangan. Zarafshon vodiysi ayollarining yalang qavat delegay, rumchasi, toshkentliklarning [[mursak|mursagi]], Shahrisabzning kaltachasi bayram va tantanalarda kiyiladigan kishilik liboslari hisoblangan.

<nowiki>XIX</nowiki> asr oxiri — <nowiki>XX</nowiki> asr boshlarida qariyb barcha viloyatlarda kamzul, nimcha urf boʻldi, biroq turli viloyatlardagi xotin-qizlar ularni oʻziga xos bezaklar bilan boyitishgan. Hoz. takomillashgan Kiyimlarda ham mana shu oʻziga xoslikni farqlash mumkin.

<nowiki>XIX</nowiki> asrning 80-yillarigacha Kiyimlar toʻgʻri bichimli shaklni saqlagan. Kiyim shakllari milliy yoʻl-yoʻl, sidirgʻa va gulli matolar bilan moslashgan, oldi, etagi, yeng uchi, yoqasi gulli jiyaklar bilan hoshiyalangan.

80—90-yillarda boy xonadonlarning Kiyimlarida qomatga moslab bichish kabi nafis oʻzgarish kuzatiladi. Shu davrda urf boʻlgan burama (koketkali —koʻkrak burma) koʻylaklar hozirgi kunda ham barcha oʻzbek ayollar koʻylagining asosini tashkil qiladi. Shuningdek, rus va [[tatarlar]] Kiyimi taʼsirida bichimning qomatga mos shakli yuzaga keldi, bichim murakkablashdi, biroq keng omma orasidagi Kiyim shakli kam oʻzgarishlarga uchradi, avvalgidek erkin toʻgʻri bichimli shakl saqlanib qoldi. Oʻzbek milliy Kiyimlari bichimi, asosan, 3 turga boʻlingan: Buxoro — Samarqand; [[Fargʻona]] — [[Toshkent]]; [[Xorazm]] turlari. Bu turlar bichimining keng-torligi, yengining uzun-qisqaligi va b. bilan birbiridan farq qiladi.

<nowiki>XX</nowiki> asrning 20—30-yillarida Kiyim bichimi oʻzaro bir-biriga yaqin boʻlgan 2 yoʻnalishda oʻzgarib bordi. Oʻzbekiston [[shahar]] va [[qishloq]]larida yevropacha bichimda tikilgan Kiyim-bosh rasm boʻla boshladi. Milliy Kiyimga yevropa Kiyim xususiyatlarining kiritilishi milliy koʻylakni shim bilan, ayollar koʻylaklarini nimcha bilan kiyilishiga olib keldi. Kiyimdagi avvalgi uygʻunlik yoʻqoldi. Bu tarixan hayot sharoitininng oʻzgarishi va ommaviy sanoat i.ch.ning hunarmandlikdan ustunligi tufayli kelib chiqdi. Shu bilan birga qadimdan iqlim va ijtimoiy hayot sharoitlari belgilagan milliy Kiyim shakllari ham oʻsib bordi. Milliy bichimdagi Kiyimlar qomatning nisbatlariga yaqinlashdi, ayol koʻylaklari torayib va kaltalashib bordi, ilgariroq yuzaga kelgan koʻkrak burma (koketkali) va qaytarma yoqali koʻylaklar hayotga muqim kirib bordi, yengi kaltalashdi. Roʻmol bilan bir qatorda bosh Kiyim sifatida chiroyli doʻppilar keng tarqaldi.

Erkaklarning ish Kiyimida ham oʻzgarishlar boʻldi. Umuman olganda, ommaviy milliy Kiyim tarkibiga kura soddaroq va chiroyli boʻlib bordi.

40—50-yillar boshida Kiyim sanʼatida avvalgidek 2 yoʻnalish kuzatiladi. Kiyimning umum yevropa shakli qomatning qatʼiyligi va nisbatlar munosabatining umumiyligi bilan belgilandi: erkaklar Kiyimini toʻgʻri yelkali qomatga moslangan pidjak, keng shimlar, ayollar koʻylagini toʻgʻri yelkali erkin kesma lif, etakka tomon kengaygan yubka tashkil etdi.

50-yillarning oʻrtasida Kiyimni modellashda yangi xususiyatlar yuzaga keldi. Kiyim qomatga toʻligʻicha moslandi, qomatga mayin yopishib, oquvchan qomat chizigʻini hosil qildi. Biroqumumiy yoʻnalish bilan birga milliy Kiyim ham urfdan qolmadi. Uning oʻziga xosligi shaklida va milliy mato koloritida namoyon boʻldi. Bu jihatdan ayollarning keng yozgi koʻylagi va erkaklarning ishchi Kiyimi diqqatga sazovor. Keksa odamlar orasida toʻnning saqlanib qolishi anʼanaviy tus oldi. Modellar uyining ishga tushishi (1949) bilan andazalash sanʼati yuzaga keldi. Milliylikni saqlagan holda Kiyimning umumiy shakli yil sayin keng tarqala bordi.

Oʻzbek Kiyimi rang-baranglikka ega. Unda <nowiki>XIX</nowiki> asr oxiri — <nowiki>XX</nowiki> asr boshlarida yaratilgan milliy Kiyim turlarini, shuningdek, eng soʻnggi andazadagi Kiyimlarni babbaravar koʻrish mumkin. 60-yil lardan an-dazalarni rejalash boshlandi. Rassomlar bilan hamkorlikda Kiyimni modellash va loyihalash, andazalash sanʼati taraqqiyoti yangi yoʻldan bormokda.

Moda yoʻnalishi modelyer rassomlarning eng yaxshi yutuqlariga, asosan, yilning maʼlum mavsumini hisobga olgan holda ishlab chiqiladi. Turli kasbdagi kishilar uchun qulay ishchi Kiyim i yaratishga katta ahamiyat beriladi. Oʻzbek modelyer rassomlari yangi sharoitga toʻgʻri keladigan ifodali Kiyim shakllari ustida izlanmokda.

Shuningdek, xalq orasida muqim saqlangan anʼanaviy milliy Kiyim shakli ustida ham ishlanmokda. <nowiki>XX</nowiki> asr Boshida yuzaga kelgan yangi shaklli ayollar koʻylagi ayrim qismlaridagina oʻzgardi. Anʼanaviy milliy Kiyimning saqlanib qolishida tabiiy iqlim sharoitiga mosligi, har bir ayol uchun ijro usulining qulayligi, bichimining soddaligi, tikilishining osonligi muhim rol oʻynaydi. Oʻzbek modelyer rassomlari ishlarida andazalashda milliylik va baynalmilal xususiyatlar oʻz uygʻunligini topmoqda.

== Adabiyot ==
* Sodiqova N. S, Oʻzbek kiyimi, T., 2002; Zanyatiya i bit narodov Sredney Azii, L., 1971; Abdullayev T. A., Xasanova S. A., Odejda oʻzbekov (XIX — nachalo XX v.), T., 1978; Kostyum narodov Sredney Azii, M., 1979; Suhareva O. A., Istoriya sredneaziatskogo kostyuma. Samarqand (2-pol. 19 - nach. 20-v.), M., 1982; Raximova 3. I., Sredneaziatskiy jenskiy kostyum na miniatyurax Maverannaxra XVI—XVII v. (Kultura Srednego Vostoka), T., 1990; Underova L. V., Oʻzbekskaya narodnaya odejda konsa XIX-XX v., T., 1994.

Sayyora Mahkamova.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->


Xavfsizlik kiyimlari ham mavjud, ularni oʻt oʻchiruvchilar, harbiylar, ishchilar, shifokorlar va boshqa kasb egalari kiyishadi.

== Kiyim turlari ==
* [[Bosh kiyimi]]
* [[Sport kiyimi]]
* [[Harbiy kiyim]]
* [[Maktab formasi]]

{{section-stub}}

== Yana qarang ==
* [[Gazlama]]

{{commons|Clothing|Kiyim-kechak}}


== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{vikiiqtibos}}


{{chala}}

[[Turkum:Kiyim]]