Kiymeshek

Қорақалпоқ киймешеки - аёлларнинг бош кийими бўлиб, у сочларни ва тананинг юқори қисмини қоплайди, лекин юзни очиқ қолдиради. У ҳар доим мос келадиган салла билан кийилади. Бу яхлит кийим бўлиб, унинг кашта тикилган учбурчак олд томони ва орқа томонини олмос шаклидаги рўмоли билан бошқаларидан ажратиб олиш мумкин.

Киймешек турлари

Қорақалпоқ кийим-кечакларининг иккита асосий тури мавжуд:

1.Оқ киймешек - уйда тўқилган пахтали дағал оқ матога тикилган, геометрик нақшлар билан консерватив тарзда безатилган бўлади

2. Қизил киймешек - гул ва ҳайвон нақшлари билан безатилади, заводда ишлаб чиқарилган қизил ва қора кигиз жун матосига занжирли кашта тикилган бўлади. Қизил киймешекда одатда ипакдан тикилган орқа рўмоли бўлади.

Қизил ранг қуёш, қон ва ёшликни англаца, оқ ранг эса ой, донолик ва покликни ифодалайди. Кийимнинг бичими доимо бир хил бўлиб, фақат нақшлар ва кашталарнинг жойлашуви билан фарқ қилади. Киймешеклар ҳар куни кийилмайди, фақат тўй ва бошқа расмий байрамлар учун кийилган.

Тарихи

Киймешекка ўхшаш кийимларни қозоқлар, ўзбеклар, тожиклар ва ҳатто ба’зи туркманлар ҳам кийишган. Киймешек бир вақтлар қирғизлар томонидан ҳам тақилган бўлиши мумкин. Киймешек ХВИ асрнинг биринчи ярмида Форс ва Марказий Осиёда бир хил вақтда пайдо бўлган.

Киймешек оддий тўртбурчак шаклидаги рўмолдан ясалган бош кийимдан пайдо бўлган. Киймешек кўкрак ва бош устидан шундай ўралган эдики, бир учи орқага тушиб кетарди. Бундай бош кийимлар ВИИ асрга оид. Арабистонда улар химар номи билан танилган ва Қур’онда тилга олинган.Киймешекнинг Ўрта Осиё кўчманчи аҳолиси орасида тарқалиши қисман ислом динининг қабул қилиниши билан боғлиқ бўлиб, ХВИИИ-ХИХ асрларда шаҳар материаллари ва моданинг аста-секин чўлларга тарқалишини акс эттиради.

Тўй вақтида келиннинг сочини ёпиб қўйиш одати Қадимги Ўрта ер денгизи ва Яқин Шарқда кўп учрайдиган қадимий маросимдир.Унинг келиб чиқиши, қадимги тарихга бориб тақалади.Оқ киймешек энг қадимги ма’лум бир тур бўлиб, камида ХИХ асрнинг биринчи ярмига тегишли. Бизга ма’лум бўлишича, уни фақат 50 ёшдан 60 ёшгача бўлган кекса аёллар кийишган ва 19-аср охири ёки 20-асрнинг бошларида урфдан чиққан. Иккинчиси қорақалпоқ келинлари тўй либосининг бир қисми бўлиб, турмуш қурган аёллар кийган. У фақат 19-асрнинг охирига келиб пайдо бўлган ва 1930-йилларнинг ўрталаригача ишлатилган.Қизил киймешеклар одатда эски деб тахмин қилинади - уларнинг аксарияти 1905,1930-йилларга тўғри келади.

Қорақалпоқ киймешеки (қорақалпоқ тилида ёзилган киймешек) Ўрта Осиёдан келган энг ҳайратланарли ва ғайриоддий кийимлардан биридир. Бу енгсиз аёлнинг бош устидан кийиладиган, соч, бўйин, елка, кўкракнинг юқори қисми ва орқасини ёпиб турадиган ёпинчиқ ёки рўмол. Киймешек ҳар доим бир ёки бир нечта шарф ва рўмоллардан тайёрланган ўзига мос орамал ёки салла билан кийилган. Уйдан ташқарида аёл киймешек устидан мос келадиган жегде плашини кийган. Киймешекнинг иккита мутлақо бир-биридан фарқ қилувчи тури мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар иккиси ҳам фақат турмуш қурган аёллар томонидан кийилади. Оқ киймешекни кексалар, қизил киймешекни эса ёшроқ аёллар кийишган.

ХХ аср бошларида Қорақалпоғистонга ташриф буюрган А.Е.Россикова киймешекни қуйидагича та’рифлаганː«барча тантанали маросимларда улар (қорақалпоқ аёллари) «киймешек» деб номланувчи бош кийим кийишган. У қуйидагича тикилади: исталган матодан тўғри бурчакли учбурчак қирқиб олинади, унинг ўртасида катта ёшли одамнинг юзига тенг ўлчамдаги юмалоқ тешик қилинади.Тешикнинг четлари ўралади ва унинг атрофидаги барча очиқ жойлар турли хил рангдаги ипаклар билан кашта қилинган ва кашта Украиналиклар кашталарига жуда ўхшаш, аммо бу кашта нақшларида рус ёки украин кашталари билан ҳеч қандай умумийлик йўқ».